‘Ik maak prototypes van films’

Michel Gondry neemt voor zijn films een absurd uitgangspunt (magnetische man wist videobanden) en werkt dat uit in de echte wereld. „Be Kind Rewind is geen film over film.”

Michel Gondry is een duizendpoot. De Fransman is een van de meest bewonderde filmmakers van deze tijd met zijn videoclips in knutselstijl voor artiesten als Björk en Beck, commercials voor Levi’s en Motorola en bricolage-speelfilms als Eternal Sunshine of the Spotless Mind en The Science of Sleep, waarin tijd en herinnering, werkelijkheid en fantasie een loopje met de toeschouwer nemen. In zijn nieuwste Be Kind Rewind wijkt hij af van de liefdesgeschiedenissen van zijn vorige werk en volgt hij een videoklerk uit New Jersey die noodgedwongen alle films uit de winkel moet remaken, ‘sweden’ zoals dat in de film heet. In een gesprek in Berlijn met drie andere journalisten legt hij uit wat dat is.

Waarom ‘sweden’?

„Dat is ontstaan uit een spraakverwarring. Eerst wilden we het pimpen noemen. Pimp your video. Maar mijn zoon Paul, met wie ik binnenkort een animatiefilm ga maken, zei dat dat een gedateerd begrip is, veel te MTV. Toen ging het zoals dat in mijn hoofd gaat. Ik dacht aan ‘suede’ van blue suede shoes en aan het materiaal ultrasuede, de eerste microvezel. Dat ziet eruit als suède, voelt als suède, maar is een kunststof. Door de dialogen is het uiteindelijk een referentie geworden aan het land Zweden. Jack Black, die in de film de hoofdrol speelt van de gemagnetiseerde videotheekbediende, moet de klanten overtuigen dat de nagespeelde films duurder zijn dan de gewone huurfilms. Hij zegt: „Ja, maar het is een gecompliceerd proces. Het is ‘sweding’.” Dan zegt de klant: „Dat is geen werkwoord, dat is een land.” Waarop hij zegt: „Ja precies, het is ver weg.” Het heeft niets met de Zweedse cinema te maken, al bewonder ik Bergman bijzonder.”

Juist omdat Zweden zo ver weg is, verwijst het ook naar dure import dvd’s en hoe steeds meer mensen films thuis laten bezorgen en alleen voor zichzelf afspelen.

„Precies! Niet dat ik dat er van tevoren in stop. Het begint met een speels idee. Achteraf ben ik intens gelukkig als dat volgens een soort interne logica verschillende betekenissen en verwijzingen blijkt te hebben.”

U doet een groot beroep op de toeschouwer om mee te gaan in de interne logica van de film.

„Ik geef toe dat het onmogelijk is om gemagnetiseerd te worden. De premisse is fictief. De rest is allemaal waar. Echt waar, bedoel ik, niet alleen binnen het verhaal. Ik ging mijn technicus opzoeken in New Jersey en die woonde bij net zo’n vuilnisbelt als in de film. En de buschauffeur droeg een aluminiumpetje, omdat hij dacht dat hij kaal werd van de straling van de elektriciteitscentrale. Dat is niet verzonnen.

„Zo maak ik films. Ik neem een absurd uitgangspunt en kijk dan in de film hoe dat in de echte wereld zou uitwerken. Waar het mij in dit geval om ging was: stel dat je een film huurt en dan blijkt dat het niet de originele versie is, maar een nagespeelde versie met de twee jongens uit de videotheek in alle rollen. Zou je dan niet benieuwd zijn of ze dat met nog meer films hebben gedaan? En zou je dan niet bereid zijn om meer geld te betalen om daar achter te komen?”

‘Be Kind Rewind’ staat bol van de citaten uit ‘Ghostbusters’, ‘Robocop’, ‘Driving Miss Daisy’, ‘2001: A Space Odyssey’…

„Be Kind Rewind is geen film over films. Het is een film over een gemeenschap in een Amerikaanse voorstad waar het saamhorigheidsgevoel bedreigd wordt door globalisering en ketenwinkels en waar mensen steeds meer geïsoleerd van elkaar raken. Ze besluiten dat te keren door samen iets te gaan doen, iets te creëren.

„De reden dat ik een videotheek heb gekozen is niet uit nostalgie. Ik ben geen VHS-fetisjist. Het is een katalysator voor de kern van de film: het plezier van zelf iets maken. Ik denk dat mensen heel goed in staat zijn hun eigen entertainment te verzorgen, in plaats van zich altijd maar passief te laten vermaken.”

Nogal paradoxaal voor iemand die films maakt om anderen te amuseren.

„Ik denk dat als mensen iets met elkaar maken, dat ze dan hun plezier en hun creativiteit meer vergroten door dat terug te zien, dan als ze een film van iemand anders bekijken. Het gaat om de gedeelde ervaring.”

Geen hommage aan de cinema dus, maar aan de doehetzelf-mentaliteit van YouTube?

„Het probleem met YouTube is dat mensen nog steeds achterover hangen en kijken naar wat anderen hebben gedaan. YouTube is niet creatief. Mensen die daar filmpjes op zetten zijn op een doel gericht: bekeken worden. Maar het gaat niet om het resultaat, maar om de activiteit.”

Toch zullen veel mensen naar aanleiding van ‘Be Kind Rewind’ de film zelf ook weer gaan ‘sweden’ en op YouTube zetten.

„Dat slimste jongetjes van de klas-effect van het internet probeer ik voor te zijn. In de Deitch Gallery in New York is er een expositie naar aanleiding van de film georganiseerd. Daar kunnen mensen zelf hun filmpjes opnemen in de decors van de film.”

Heeft u voor Be Kind Rewind alle films kunnen ‘sweden’ die u wilde?

„Ik had graag King Kong van Peter Jackson gedaan. Dat is in zijn soort ook een ‘swedet’ film, maar we zouden juridische problemen krijgen als we het originele hoesje in de film zouden gebruiken.”

Is er een film die u zelf zou willen hermaken?

„Anders dan in de film? Nee. Ik ben er vaak voor gevraagd. Het probleem met remakes is dat ze altijd meer geld kosten dan de originele film en er slechter uitzien. Het zijn fabrieksgoederen. Ik ben niet voor lopende band-werk in de wieg gelegd. Mijn grootvader was uitvinder. Ik ben iemand die prototypes van films maakt. Er zit te weinig systeem in om commercieel betrouwbaar te zijn.”

U werkt wel met steracteurs zoals Jack Black in deze film, of Jim Carrey en Kate Winslett in ‘Eternal Sunshine of the Spotless Mind’.

„Jim Carrey vind ik gewoon een erg goede acteur. Toen we hem wilden casten zei de producent dat we er rekening mee moesten houden dat we met Jim Carrey door de filmkritiek niet serieus zouden worden genomen, maar dat het grote publiek dol op de film zou zijn. Dat bleek precies andersom. Jack Black is alleen maar gecast omdat ik hem geweldig vind. En bovendien, met die bril heeft hij helemaal geen star appeal.”