‘Fort Knox’ ligt bij Antwerpen

Het Antwerpse bedrijf Umicore, een van de grootste edelmetaalrecyclers ter wereld, ziet de hoge grondstoffenprijzen als aanmoediging voor zijn aanpak.

De schoorstenen van de fabriek Den Zilver torenen hoog boven de daken van Moretusburg uit, een volkswijk van Hoboken. Eigenlijk heet de fabriek Umicore Precious Metals Refining. Maar de bewoners van deze satellietstad van Antwerpen noemen het bedrijf liever bij zijn oude naam, die teruggaat tot 1887. Toen bouwden de Deutsche Gold- und Silberscheideanstalt AG en Metallgesellschaft AG hier aan de oever van de Schelde een fabriek om zilversporen uit kopererts te filteren. Nu, ruim 120 jaar en vele fusies en overnames later, is het een van de meest geavanceerde edelmetaalrecyclebedrijven ter wereld.

Jaarlijks herwint Umicore hier tonnen goud, zilver, platina, rhodium en iridium uit schroot en industrieel afval. De prijzen voor de edelmetalen zijn op de mondiale termijnmarkten de laatste maanden naar recordhoogten gestegen. Volgens Umicore is herwinning dé toekomst van de mijnbouw in Europa. „Traditionele mijnbouw in Europa is voor ons verleden tijd. Wat wij nu doen heeft de toekomst”, zegt Thierry van Kerckhoven, terwijl hij zijn terreinwagen langs een berg elektronisch afval stuurt. Hij is verantwoordelijk voor de recycling van afgedankte elektronica. Op het fabrieksterrein liggen bergen versnipperde printplaten uit computers, uiteengereten autokatalysatoren, en mobiele telefoons van de eerste generatie. „Voor ons zijn dit waardevolle grondstoffen”, zegt Van Kerckhoven.

Zo’n 10 procent van het afval dat hier wordt verwerkt is elektronicaschroot. De rest bestaat uit vloeistoffen die gebruikt worden bij het ontwikkelen van foto’s, en, veruit het meeste, afval van koper- en zinksmelters, dat sporen van goud, zilver of andere edelmetalen bevat.

Het beursgenoteerde Umicore (in 2007 een nettowinst van 653 miljoen euro op een omzet van 8,3 miljard euro) werd groot als mijnbouwer. Het conglomeraat heette toen nog Union Minière. Het verwierf een roemruchte naam door de koperrijke provincie Katanga in Belgisch Congo te ontginnen, totdat de mijnen op oudejaarsavond 1966, een paar jaar na de Congolese onafhankelijkheid, werden genationaliseerd. Eind jaren tachtig van de vorige eeuw kreeg Union Minière, na een serie fusies en overnames, de raffinaderij in Hoboken in handen, waar men al enkele jaren bezig was met de recycling van autokatalysatoren. Union Minière investeerde fors, en om van het imago als mijnbouwer af te komen, veranderde het bedrijf in 2001 zijn naam in Umicore.

Van Kerckhoven wijst de bezoeker op een hoop afgedankte elektronica. Veel van dit afval koopt Umicore van kleinere recyclecentra uit het buitenland. „Ongeveer 90 procent van wat wij binnenkrijgen komt uit Noord-Amerika en Europa”, zegt hij. Daar worden apparaten, die door zogeheten milieustraten en handelaren zijn verzameld, gedemonteerd. Kunststoffen omhulsels worden verwijderd en de materialen die metalen bevatten worden tot kleine snippertjes gemalen.

Van elke lading die bij Umicore binnenkomt, wordt een staal genomen en getest. Umicore en de leveranciers willen precies weten welke en hoeveel grondstoffen een lading bevat. „Het is gebruikelijk om meer dan 90 procent van de metaalinhoud te vergoeden tegen de prijs op de termijnmarkt van edelmetaal in Londen”, zegt Van Kerckhoven. „Daar trekken we wel verwerkingskosten van af.”

Zodra een lading is getest, kan die gesmolten worden in een metershoge, kokervormige oven, die koper en lood scheidt. De edelmetalen blijven aan het gesmolten koper plakken, terwijl andere metalen aan het gesmolten lood hechten. De vloeibare loodmassa wordt verder gesmolten en geraffineerd om het lood te scheiden van metalen als tin, bismut, indium en selenium. Het koper dompelt men nu onder in een zwavelzuurbad waarin het oplost. Edelmetalen als goud, platina, palladium, rhodium, en iridium lossen niet op en die filtert men uit het bad. Een mechanische arm laat vervolgens reusachtige kammen in het zuur zakken. Het bad met het koperhoudende zuur wordt onder stroom gezet, waardoor de koperdeeltjes aan de kammen blijven plakken. Zo wint Umicore jaarlijks 20.000 ton koper.

Het mengsel van edelmetalen dat overblijft gaat naar de edelmetaalraffinaderij om te worden gescheiden en gepurificeerd. De edelmetaalraffinaderij is een aaneenschakeling van raamloze gebouwen, afgezonderd van de rest van het fabrieksterrein met hoge hekken en waakzame beveiligingscamera’s. Hoe Umicore de edelmetalen precies scheidt, is een geheim waar de Belgen niet mee te koop lopen. Wel wil Van Kerckhoven de voordelen van edelmetaalrecycling opnoemen. „Het is efficiënter, milieuvriendelijker, en goedkoper dan traditionele mijnbouw”, zegt de Belg.

Wijnand Dalmijn, emeritus hoogleraar recycling aan de TU Delft, bevestigt het voordeel van recyling boven winning. „Kijk”, zegt hij. In zijn handen houdt hij een klomp roodbruine steen ter grootte van een forse biefstuk. „Dit is gouderts uit Chili. Met het blote oog is het goud niet te zien. Hier zit hooguit een speldenknopje goud in. In een ton steen zit misschien tien gram goud.” Ertsen moeten worden gewonnen, gemalen, en tot goudconcentraat worden gesmolten. Dan pas wordt het geraffineerd. „Dat kost veel energie”, zegt Dalmijn. „Edelmetaalrecycling bespaart dan inderdaad op energiekosten. Maar het is een bijzonder ingewikkeld procedé.” Umicore, het Zweedse Boliden, en Norddeutsche Affinerie zijn volgens Dalmijn de enige bedrijven ter wereld die op grote schaal aan edelmetaalrecycling doen.

Volgens Van Kerckhoven is de concentratie edelmetalen in elektroschroot en de koper- en zinkslibben hoger dan de concentratie edelmetalen in ertsen. „Neem een mobiele telefoon. Als je de batterij verwijdert, zie je het goudlaagje op de contactpunten met het blote oog”, zegt hij. „Daar besparen wij heel veel energie. Een mijnbouwer die onze productieniveaus wil halen, stoot per jaar één miljoen ton CO2 meer uit dan wij.”

Edelmetaalrecycling is inderdaad efficiënter, bevestigt ook Hans Henriksson, bestuurder bij de recycletak van Boliden, de Zweedse concurrent van Umicore. Maar recycling levert volgens hem lang niet genoeg grondstoffen op om aan de toenemende vraag vanuit Brazilië, Rusland, India en China te voldoen. „Als de prijs voor metalen hoog blijft dankzij de toenemende vraag, blijft mijnbouw in Europa interessant.”

Neem onze Aitikmijn in het noorden van Zweden, zegt Henriksson. „Het is een van de armste mijnen ter wereld.” Zo bevat het grootste deel van de ertsen slechts 0,2 gram goud per ton en 2 gram zilver per ton. „Dankzij de hogere metaalprijzen is het nu toch rendabel om dit te winnen”, zegt Henriksson. Vorig jaar boekte Boliden een winst van 3,8 miljard Zweedse kroon (363 miljoen euro) op een omzet van 33 miljard kroon.

Het recyclen van edelmetalen is interessant als áánvulling op traditionele mijnbouw, zegt de Zweed. „Bij mijnbouw is de winstgevendheid erg afhankelijk van de metaalprijzen. Bij recycling is dat minder het geval.” Het grootste gedeelte van de metaalprijs betaalt Boliden weer aan de leveranciers van elektroschroot en industrieel afval. De mijnbouwer behaalt winst door verwerkingskosten te rekenen. „Zolang de toevoer van afgedankte elektronica blijft, is dit een stabiele factor binnen de sterk conjunctuurgevoelige metaalmarkt”, legt Henriksson uit.

Bij Umicore rijdt Van Kerckhoven met zijn jeep langs rijen gestapelde briketten van lood onder blauwe zeiltjes. „De meer waardevolle eindproducten liggen daar opgeslagen”, zegt Van Kerckhoven. Hij wijst richting het zwaar bewaakte complex waar de edelmetaalraffinaderij ook staat. Ergens moeten daar staven van goud, kogels van zilver en poeder van platina in een magazijn opgeslagen liggen. „Daar lopen wij niet mee te koop”, zegt Van Kerckhoven. „Maar dit is ons Fort Knox.”