De zonde begint met de banaan

We zijn van een tijd van overvloed in een tijd van schaarste beland, zei VN-baas Ban Ki-moon vorige week.

De geschiedenis van banaan en olie bevestigt dat.

Eva werd hoogstwaarschijnlijk verleid door de banaan, legt de Amerikaanse journalist Dan Koeppel uit in zijn boek Banana. Volgens Koeppels Britse collega Peter Chapman, die een boek schreef over de United Fruit Company was het geen vijgenblad waarmee Adam en Eva hun schaamte vervolgens bedekten, maar het blad van een bananenboom. De twee baseren zich op de Koran, die de bananenboom in de paradijstuin situeert en op vroege wetenschappers. Appels gedijen niet in het Midden-Oosten – voor een Tuin van Eden is een bananenboom logischer. Kijk naar het diep gevorkte vijgenblad, en dan naar dat bananenblad, formaat minirok, en wat lijkt waarschijnlijker?

De banaan als oorzaak van de zondeval. Het is even omschakelen, maar wie na twee boeken en pakweg vijfhonderd pagina’s over ‘het lot van het fruit dat de wereld veranderde’ zelf bijna geel ziet, beseft waarom de auteurs deze versie van de zondeval niet konden weerstaan. Toen de mens eenmaal doorkreeg hoe makkelijk dit kromme staafje natuur te manipuleren was, volgde anderhalve eeuw van exploitatie, bloedvergieten en hersenspoeling teneinde de tropische verassing te veranderen in een ‘alomtegenwoordig muesli-ingediënt’. Amerikanen eten nu meer bananen dan appels en sinaasappels samen. Maar: tonnen chemicaliën ten spijt dreigen in de 21ste eeuw hardnekkige schimmelziektes de dominante bananenvariëteit uit te roeien.

Menselijke overmoed is ook het leidende motief in Ongeraffineerd van de Amerikaanse journaliste Sonia Shah. Zij toont hoe de mens, verblind door het ‘zwarte goud’ en ‘dollartekens in de ogen’ dacht dat hij een goudmijn aanboorde, maar eigenlijk de basis legde voor zijn eigen vernietiging onder ‘een bruine deken van koolstof’.

De ontknoping van de tragedie, peak oil, het moment dat de olievoorraad definitief zal afnemen, ligt nog in de toekomst, maar het perspectief van toenemende schaarste domineert niettemin Shahs boek. Ze wijst op de steeds grotere inspanningen die nodig zijn om verhoudingsgewijs steeds minder olie te winnen; in de 19e eeuw schepten boeren in Pennsylvania olie zo van het land of rivieren. Het hedendaagse boren in diepzeeën en ontoegankelijke gebieden, en het winnen van olie uit teerzand, kost soms tweederde van de energie die ermee wordt gewonnen.

Voorbij is de tijd dat de productieketen – van grond tot mond – het type kennis was dat je na de basisschool meteen vergat. Integendeel, sinds ethiek na de opkomst van het antiglobalisme de laatste jaren weer langzaam het consumptiepatroon van de westerse voorhoede binnensloop, was het al zaak er iets van te weten. Recent is de aanzienlijke hoeveelheid historische non-fictie die verhaalt van de oorlogen en veroveringstochten omwille van thee, koffie, cacao en specerijen, aangevuld met boeken over modernere productieketens.

De geschiedenissen van olie en banaan zijn interessant. In een jaar dat de prijzen van basisvoedsel met gemiddeld 40 procent gestegen zijn en de olieprijs het record van 120 dollar per vat heeft gebroken, laten ze de afbrokkelende vanzelfsprekendheid van overvloed zien. „We zijn van een tijd van overvloed in een tijd van schaarste beland”, zei VN-baas Ban Ki-moon vorige week. Uit Banana, Bananas en Ongeraffineerd valt op te maken hoe en ten koste waarvan dat tijdperk van overvloed tot stand kwam.

De geschiedenissen van olie en bananen kruisen elkaar bij de uitvinding van kunstmest en bestrijdingsmiddelen, verkregen door stikstof om te zetten in ammoniak, met behulp van aardolie. Tussen 1947 en 1979 verdubbelde daardoor de opbrengst van de landbouw, en nam de wereldbevolking razendsnel toe. Zonder kunstmest, citeert Shah de demograaf Vaclav Smil, „zou tweevijfde van de huidige 6 miljard zielen niet in leven zijn.”

De overschakeling op kunstmest betekende het baseren van de voedselvoorziening op energievoorziening. Dat maakte een einde aan de inefficiency van kleinschalige productie, maar andere inefficiency kwam ervoor in de plaats: in elke kilocalorie gewas zijn tien kilocalorieën energie gestopt. Het is deze verwevenheid die momenteel in zijn tegendeel verkeert, en de productieketen tot voorpaginanieuws maakt. Ook zonder vraag naar biobrandstoffen betekent dure aardolie hoge voedselprijzen, door duurdere kunstmest, bestrijdingsmiddelen en transport.

Olie is de grondstof die alle aspecten van het moderne leven doordrenkt; het is misschien onmogelijk in een beknopt boek alle aspecten van de relatie mens-olie te vangen. Maar Shah verstaat de kunst om complexe geologische informatie en cijfermateriaal op een beeldende manier in haar betoog te vatten. Saoedi-Arabië heeft een lagere levensstandaard dan Thailand, zeventig procent van het totale gewicht van soldaten, voertuigen en wapens van het Amerikaanse leger bestaat uit brandstof, het verbruik ligt op 2 miljoen vaten per week. Behalve op schaarste legt ze de nadruk op milieuverontreiniging en sociale ontwrichting: linke omstandigheden op boortorens, Shell in Nigeria, de rampen met enkelwandige tankers (‘drijvende ballonnen’).

De banaan is van het moderne leven maar een piepklein en dus eenvoudiger te beschrijven onderdeel, maar de banaan blijkt een pionier in de marketinggeschiedenis: United Fruit maakte oorlogsplannen om appel-etend Amerika aan de banaan te brengen, zette grootschalige campagnes (bananenmeisje Señorita Chiquita) in en deed aan imagobescherming met een film die moest duidelijk maken dat het bedrijf in Latijns-Amerika veel scholen bouwde en Amerikaanse waarden verdedigde. Titel: Why the Kremlin hates bananas.

Buiten de grenzen van de VS hadden bananenoorlogen een ander karakter. In de jaren dertig en vijftig kon United Fruit rekenen op de steun van het Amerikaanse leger en regering bij het najagen van belangen in Latijns-Amerika. Het zorgde voor staatsgrepen in Honduras en Guatemala en interventies in Panama, Colombia en Honduras – en het ontstaan van de term bananenrepubliek. Pas bij de invasie van de Cubaanse Varkensbaai in 1961 (met schepen van United Fruit), ging het mis.

Chapmans beschrijving van de voorbereidingen van de staatsgreep in Guatemala, nadat de democratisch gekozen president Jacobo Arbenz daar braakliggend land van United Fruit had genationaliseerd, echoot nadrukkelijk de invasie van Irak in 2003, zij het met schaamlap communisme in plaats van terrorisme, en een andere grondstof. In opdracht van United Fruit schrijven spindoctors rapporten over de communistische tendensen in Guatemala, als de populariteit van president Eisenhower inzakt. De kranten slikken alles voor zoete koek. United Fruit betaalt de onkosten van de embedded journalisten die de ‘bevrijding’ verslaan. Het leger laat Che Guevara ontglippen.

Koeppel is meer in botanie geïnteresseerd dan in geschiedenis. De banaan is een vrucht zonder zaden, nieuwe planten ontstaan door oude te scheuren. In de loop der tijd werd de bananenstamboom door commerciële teelt zo goed als gereduceerd tot de Gros Michel, een banaan die in perfecte conditie bleef bij een tocht overzee en een aantrekkelijk uiterlijk had. Vanaf de jaren twintig daalt de Panama-ziekte op Gros Michel neer. In de jaren zestig vervangt United Fruit alle plantages door een nieuwe soort, de Cavendish. Alle bananenvarianten in onze winkels zijn genetisch identieke Cavendishes. Ze worden bedreigd door nieuwe schimmelziektes. Vooralsnog is er geen vervanger. In Amerika en Europa kunnen we zonder banaan, maar in Afrika is het een basisvoedsel.

Bij alle doemscenario’s kan geen auteur het laten om aan het slot hoop te bieden, die stoelt op duurzame energiebronnen, een afvlakkende bevolkingsgroei en de genetisch gemanipuleerde banaan. Vanuit dat perspectief laten de verhalen over olie en banaan zich lezen als episodes uit een kortstondig luilekkerlandtijdperk waarvan ons deel van de wereld ongebreideld kon genieten. Er is vooralsnog geen sprake van dat we aanstonds uit dit paradijs zullen worden verdreven. Maar deze boeken onderstrepen hoezeer het alle trekken van een sprookje heeft.

Peter Chapman: Bananas. How the United Fruit Company Shaped the World. Canongate, 222 blz. € 19,–

Dan Koeppel: Banana. The Fate of the Fruit that Changed the World. Hudson Street Press, 281 blz €19,–

Sonia Shah: Ongeraffineerd. Het verhaal van olie. Vert. van Nico Groen. Artemis, 288 blz. €19,95