Toilet- en eetgerei voor op reis

De huidige toilettassen en etuis voor eet- en drinkgerei zijn niet te vergelijken met de houten kistjes met zilveren of vergulde inhoud van adellijke lieden van enkele eeuwen geleden.

Wie sinds 9/11 per ongeluk met oogvloeistof of nagelschaartje een vliegtuig in wil, krijgt problemen. Je doet er verstandig aan de ‘verboden voorwerpen’ meteen in te leveren anders ben je een potentiële terrorist. Ook twee eeuwen geleden was het op reis gaan met eigen toiletspullen en eetgerei een uitdaging, zij het van een andere orde. Daarvan getuigen nu antieke reisnecessaires, dat wil zeggen kistjes van hout of leer met zilveren of vergulde inhoud, speciaal passend gemaakt om tijdens de reis per koets tegen een stootje te kunnen. De kruising van beautycase en picknickmand moest ook getuigen van de verfijnde smaak van de reiziger en indruk maken op haar of zijn gevolg.

Europese vorsten, adel en hoge geestelijken bestelden in de zeventiende en achttiende eeuw ingenieuze creaties bij goud- en zilversmeden in Augsburg, Parijs en Londen. Reisnecessaires van de toenmalige groten der aarde zijn te bezichtigen in het Louvre (Marie Antoinette en Napoleon), de Hermitage in Sint Petersburg (tsaren Peter de Grote en Alexander), het Kopenhagen Kunstindustrimuseet (Caroline Mathilde) of het Residenzmuseum in München (Marie Louise). Al deze necessaires hebben een spannend verhaal, of het nu om de makers of opdrachtgevers gaat, of om wat er naderhand met de necessaire is gebeurd. Het spreekt tot de verbeelding dat de vorsten hun necessaire hebben gebruikt en er vaak aan waren gehecht. Zo stuurde Marie Antoinette haar necessaire bij haar vluchtpoging in 1793 vooruit naar zuster Marie-Christine in Brussel. Dit exemplaar werd echter door het Franse leger in beslag genomen en enkele jaren later door Napoleons echtgenote Joséphine aan Italiaanse adel verkocht. Nazaten schonken de kist in 1955 aan het Louvre. Tijdens haar vlucht zou Marie Antoinette een kopie van kist met inhoud hebben meegenomen, die na de nodige omzwervingen in het Musee Internationale de la Parfumerie in Grasse is terechtgekomen.

De necessaire die waarschijnlijk het meest op reis is geweest is die van de Deense koningin Caroline Mathilde. In 1765 ontving zij de kist als huwelijksgeschenk van haar broer, koning George III. Zoals wellicht bekend kreeg Mathilde haar enige dochter niet van echtgenoot Christian VII, maar van diens lijfarts Struensee. Voor straf werd Mathilde (met haar reisnecessaire) naar Duitsland verbannen. Via de dochter is de necessaire in rechte lijn vererfd en in 1925 door een Duits-Joodse verzamelaar gekocht. Na een ‘gedwongen’ verblijf in het Berlijnse Schlossmuseum en een naoorlogse gerechtelijke uitlevering in New York is de kist in 1954 met steun van de Carlsberg Foundation weer in Kopenhagen teruggekeerd.

Heeft Nederland bijzondere reisnecessaires? Vorig jaar heropende in Amsterdam het Tassenmuseum Hendrikje met een unieke verzameling tassen. De reisnecessaires ogen bescheiden. Ondanks onze lange zilvertraditie lijkt het vervaardigen van reisnecessaires aan ons land en België voorbij te zijn gegaan. Hebben de Oranjes reisnecessaires laten maken? Zouden ze necessaires als huwelijks- of relatiegeschenk hebben ontvangen of cadeau gedaan zoals Napoleon de mooiste exemplaren niet alleen aan zijn echtgenotes schonk maar ook aan tsaar Alexander en aan zijn generaals? Een eenvoudig achttiende-eeuws reisservies van Maria Louise, gemalin van Prins Johan Willem Friso, staat in Paleis Noordeinde als onderdeel van de Koninklijke Verzamelingen.

In Nederland moet de belangstellende het hebben van de TEFAF in Maastricht. Soms is daar een necessaire te bewonderen. Dat levert voor de liefhebber spannende momenten op. Is de kist compleet en in goede conditie? Zijn er nog geheime vakjes waaruit spullen te voorschijn komen, zoals verborgen spiegels of envelopjes of poeders die twee eeuwen op dezelfde plaats verborgen zijn gebleven? En wie is er met dit alles op reis geweest?

Bij mijn bezoeken aan musea en beurzen en bij het speuren op het internet droom ik van een feest voor het oog en de verbeelding als ooit de necessaires van Marie Antoinette, Caroline Mathilde, Marie Louise, Napoleon en tsaar Peter de Grote in één expositie bij elkaar komen. Wie weet kunnen deze necessaires een bijzondere reis naar ons land maken. Bijvoorbeeld bij 25 jaar TEFAF of Verdrag van Maastricht, of bij de opening van de HSL Amsterdam-Brussel-Parijs, of wanneer de renovatie van Rijksmuseum Amsterdam is voltooid. Aangevuld met de verborgen schatten van de Oranjes.