De zenuw gesust

Prozac, pil voor de sombere mens, lijkt de ontstekingen van MS-patiënten te dempen. Het werkt via een hersencel die andere MS-middelen negeren: de stervormige astrocyt. Marco Boonstra

Het bekende antidepressivum Prozac vermindert het aantal ontstekingen in het zenuwstelsel van patiënten met multiple sclerose (MS). En, opmerkelijk: het werkt via andere hersencellen dan de medicijnen die MS-patiënten nu krijgen, namelijk via de astrocyten (Journal of Neurology, Neurosurgery and Psychiatry , 1 mei).

Astrocyten zijn stervormige cellen in het brein. Ze leveren energie aan andere zenuwcellen en stimuleren het herstel van neuronen bij beschadiging. In 1999 ontdekten wetenschappers van de afdeling neurologie in het Universitair Medisch Centrum Groningen dat op deze cellen bij MS-patiënten een receptor ontbreekt: een eiwit in de celmembraan waaraan stoffen uit de omgeving binden. Daarop besloten de onderzoekers zich op deze cel te concentreren.

Bij MS vallen witte bloedcellen, de belangrijkste cellen van het immuunsysteem, de eigen zenuwcellen aan. Vooral de myelineschede, het laagje dat om de uitloper van een zenuwcel heen zit, wordt aangetast. Daardoor worden signalen die van de ene naar de andere cel moeten niet goed doorgegeven. Als de hersenen een spier aansturen, kan de patiënt die vaak niet goed gebruiken.

Het ziekteverloop bij multiple sclerose (MS) is grillig. “Bij tachtig tot negentig procent van de patiënten openbaart de ziekte zich door uitvalsverschijnselen. Soms kunnen ze een hand of been niet goed bewegen of ze klagen over duizeligheid of slecht zicht. Uiteindelijk wordt het zenuwstelsel vaak steeds verder afgebroken”, vertelt Jop Mostert (Universitair Medisch Centrum Groningen), die binnenkort op het onderzoek naar MS promoveert.

virusinfectie

Hoe het kan dat de zenuwcellen worden aangetast is onduidelijk. “Wetenschappers hebben gezocht naar genen die invloed uitoefenen op M S. Daarnaast wordt vermoed dat een virusinfectie tijdens de jeugd de ziekte veroorzaakt”, zegt Mostert.

Mogelijk is de astrocyt een belangrijke schakel bij het ontstaan van MS. De receptor die de astrocyten missen, is de bèta-2-receptor. Aan deze receptor bindt de neurotransmitter noradrenaline. Die zet de cel aan tot het produceren van het lactaat dat zenuwcellen in conditie houdt, en het onderdrukken van een immuunreactie: twee factoren die bij MS ontregeld zijn [zie kader].

Om de rol van astrocyten te bepalen, testten de onderzoekers Prozac bij 38 MS-patiënten. Negentien kregen Prozac toegediend en 19 een placebo.

Prozac bindt aan een receptor voor de neurotransmitter serotonine. Prozac compenseert zo voor het verlies van de bèta-2-receptor. Dit zou het aantal ontstekingen bij MS moeten verminderen.

De onderzoekers zagen op hersenscans een effect van Prozac. “In de controlegroep hadden de patiënten gemiddeld vijf nieuwe ontstekingen in 24 weken. De patiënten die Prozac slikten, ontwikkelden gemiddeld slechts twee ontstekingen. De groep met Prozac had ook minder vaak nieuwe ontstekingen”, legt Mostert uit.

De medicijnen tegen MS die nu beschikbaar zijn, richten zich vooral op het onderdrukken van lymfocyten (witte bloedcellen). De lymfocyten vallen de zenuwcellen minder aan, en daardoor neemt het aantal ontstekingen af.

Prozac onderdrukt niet de lymfocyten, maar werkt – als de Groningers gelijk hebben – rechtstreeks op de cellen die de antigenen presenteren. Een voordeel daarvan is dat het immuunsysteem niet hoeft worden onderdrukt, waardoor het lichaam van een patiënt beschermd blijft tegen ziekteverwekkers.

Het Gronings onderzoek is nog op een tweede manier vernieuwend: het laat zien dat de astrocyt misschien meer onderzocht moet worden. De astrocyt krijgt wereldwijd erg weinig aandacht bij MS-onderzoek. De meeste wetenschappers richten zich op microglia. Deze cellen kunnen net als astrocyten de immuunreactie tegen de zenuwcellen verminderen, maar astrocyten maken meer lactaat.

Mostert benadrukt dat patiënten niet meteen naar de dokter moeten gaan om Prozac voor te laten schrijven. “De groep onderzochte patiënten was klein. Meer onderzoek is nodig om vast te stellen of het medicijn ook klachten van patiënten vermindert. Toch hebben we hoop: een voordeel is dat Prozac veel goedkoper is dan de middelen van nu en dat het als pilletje geslikt kan worden. Nu krijgen patiënten een injectie.”