Varen door de historie

In een tweewekelijkse serie over boeken die bijna onopgemerkt bleven, deze keer de biografie van het schip Zaandam

Een boot wordt gedoopt, rolt de helling af en begint aan een ongewis leven. Er zijn boten die na een lang en arbeidzaam bestaan moe en verroest de wal opzoeken. Maar er zijn ook boten die in de bloei van hun jeugd zomaar uit de vaart worden genomen. De Zaandam was er zo een. Zij werd maar drie jaar oud. Ze was bedoeld voor de Holland Amerika Lijn, maar al vanaf de eerste reis, begin 1939, was er de dreiging van een oorlog. Veel vluchtelingen uit Europa. Geheimzinnige marinecodes voor de kapitein. Al snel kon de Zaandam niet meer op New York-Rotterdam varen. Ze werd ingezet op de lijn New York-Java, maar kwam ook daar in het oorlogsgeweld terecht. Later werd het schip gebruikt voor vervoer van Amerikaanse militairen en tanks van New York naar Suez, met opnieuw de steeds dreigende aanvallen door Duitse onderzeeboten. Zo voer de Zaandam door de geschiedenis en zo is deze biografie ook een aanschouwelijke les over WO II.

Henk Top, zonder twijfel onze grootste Zaandam-kenner, schrijft er met veel bezieling over. Uitgebreid, degelijk, en met veel vertellersplezier. Eigenlijk is Bestemming New York een scheepsjongensboek, met spannende avonturen, onwaarschijnlijke anekdotes en veel scheepstaal. ‘Hij borgde de aangebrachte smarting met wat zeilgaren en bracht hierover met een kleedkuil een takeling aan. Vooral Stamperius genoot van dit kunstige schiemanswerk.’

Dan, zomaar, op de terugreis van Kaapstad naar New York, op klaarlichte dag, terwijl alle uitkijkposten bemand zijn, wordt de Zaandam geraakt door een torpedo – en even later nog één. Het schip vergaat. Hier zou de biografie kunnen eindigen, maar het spannendste moet dan nog komen. Van de driehonderd opvarenden heeft de helft het overleefd. Zij moeten proberen met beschadigde sloepen hun leven te redden. En dan volgen de klassieke scheepsrampsituaties, bekend van de Titanic: kermende gewonden, zingende schipbreukelingen in de nacht, wanhopige drenkelingen die hangend aan een plank moeten worden achtergelaten, omdat de sloepen vol zijn. Twee sloepen worden pas na vijf dagen door een Amerikaanse tanker gered. Een derde sloep drijft af naar de Braziliaanse kust en krijgt daar hulp.

Aangrijpend en spannend. Wat nog ontbreekt aan dit verhaal is een ronddobberend vlot met, zeg, vijf schipbreukelingen erop, van wie twee het niet zullen halen. En zie, zo’n vlot was er, en het redde inderdaad het leven van drie Zaandam-opvarenden. Na 83 dagen werden ze opgepikt. Honger, ziekte, hitte, dood, waanzin, moedeloosheid – en ook nog rondcirkelende haaien en aan de horizon passerende schepen. Het is een wonder dat ze het hebben overleefd, en het is een wonder dat het destijds allemaal zo goed is gedocumenteerd, inclusief foto’s. Henk Top zocht uit wat er daarna allemaal nog is gebeurd: van de problemen bij terugkeer in het normale leven tot en met de zorg voor de nabestaanden van de omgekomen kapitein Stamperius. Het boek eindigt op 10 mei 1965, in Zwijndrecht: als de weduwe de Stamperiusflat mag dopen. Nu weten we alles over de Zaandam. We moeten maar eens op zoek naar het wrak, met Henk Top als verslaggever.

Henk Top: Bestemming New York. De bijzondere geschiedenis van ms Zaandam 1939 - 1942. Walburg Pers, 208 blz. € 19,95.