Overgeleverd aan hypes, pr en propaganda

Nick Davies: Flat Earth News. Chatto & Windus, 408 blz. € 21,–

Nick Davies: Flat Earth News. Chatto & Windus, 408 blz. € 21,–

Wanneer het over de stand van de journalistiek gaat, kent het onbehagen twee gezichten. Er is een opstandige stroming die de oude journalistieke orde heeft afgeschreven en blijft hameren op de plicht van de zogenoemde ‘oude’ media om zich te voegen naar de eisen van de moderne burger, die vooral een consument is. De pleitbezorgers hiervan bepaalden in Nederland een tijdlang de toon. Tegenwoordig hoor je niet zoveel meer van hen.

In het tweede kamp wordt de commercialisering van het nieuws gezien als de grootste bedreiging van de journalistiek. Geconstateerd wordt dat het aanbod van diepgravende, zo objectief mogelijke journalistiek sterk is verschraald; als media er op gericht zijn de burger-consument zo snel mogelijk te bedienen, is er steeds minder plaats voor complexe, tegendraadse verhalen.

Flat Earth News, van de Engelse journalist Nick Davies (The Guardian), is geschreven vanuit die tweede soort onvrede. Zijn boek is een nauwgezette aanklacht tegen verschraling van het nieuws en almaar subjectiever wordende journalistiek.

Gelukkig maakt Davies meteen duidelijk dat er niet gemakkelijk zondebokken kunnen worden aangewezen. Het is te simpel om te stellen dat alleen de moderne mediamagnaten, zoals Berlusconi en Murdoch, de boosdoeners zijn, of dat alles te wijten is aan de invloed van adverteerders die geen onwelgevallig nieuws zouden dulden. De door hem geconstateerde verwording van de hedendaagse journalistiek is een veel complexer verschijnsel – en Davies laat niet na te zeggen dat er ook nu nog genoeg gunstige uitzonderingen zijn. Maar de algemene tendens, stelt hij, is meer dan zorgelijk.

Als voorbeeld geeft hij de millenniumbug, waarbij in de media de zorg over het uitvallen van computers uitgroeide tot een apocalyptische onheilsverwachting, die nergens op feiten stoelde. Davies laat zien hoe dit verhaal zich met de vaart van een lawine ontwikkelde. Toen er na de eeuwwisseling vrijwel geen incidenten werden gemeld, zwegen dezelfde media de anticlimax gevoegelijk dood.

In zijn boek laat Davies zien wat er achter zo’n ontsporing schuilgaat. Hij geeft gedegen analyses van de negatieve ontwikkelingen van de afgelopen decennia. Doordat het nieuws in toenemende mate als product wordt beschouwd, gelden voor de meeste kranten de wetten van de markt. Aan de ene kant probeert men de kosten te drukken, aan de andere kant wordt een zo groot mogelijke klantvriendelijkheid nagestreefd.

Davies’ analyse concentreert zich op de Britse media, met zo nu en dan een uitstapje naar de Amerikaanse, maar veel ervan is herkenbaar. Doordat journalisten steeds minder tijd hebben om zich lang met hun verhalen bezig te houden, groeit hun afhankelijkheid van ‘officiële’ nieuwsbronnen. Het percentage van berichten dat klakkeloos wordt overgenomen van persbureaus is schrikbarend, vooral omdat Davies geloofwaardig maakt dat ook die bureaus vaak tekortschieten in het checken van de feiten. Er heeft een kaalslag onder correspondenten plaatsgevonden, waardoor VEEL gebeurtenissen het nieuws niet meer haalt.

Dit alles maakt de journalistiek steeds gevoeliger voor mensen en instanties die hun eigen verhaal kwijt willen. Aangezien de journalistiek geacht wordt verslag te geven van de waarheid, heeft ze een onweerstaanbare aantrekkingskracht op instanties die hun eigen waarheid aan de man proberen te brengen. Davies laat zien hoezeer het monster van de pr in de hedendaagse media zijn tentakels uitstrekt; vooral de overheid wordt steeds behendiger in zijn omgang met de journalistiek. Davies vindt het evenwel te gemakzuchtig spindokters de schuld te geven, veel journalisten nemen volgens hem niet de moeite om andere, minder verdachte bronnen aan te boren.

Veel van wat Davies te berde brengt, is bekend, maar zeker in het eerste deel van Flat Earth News geeft hij een overtuigend beeld van de verschillende factoren die een rol hebben gespeeld in de langzame onttakeling van het journalistieke bedrijf. Hij doet zijn best om niet nostalgisch te worden over de goede, oude tijd, toen journalisten voor elk stuk nog een zee van tijd hadden en een gedegen netwerk dat een directe betrokkenheid met het nieuws garandeerde, maar dat lukt hem niet echt. De journalistiek vertelt de mensen steeds vaker wat ze willen horen, in plaats van wat er echt aan de hand is. Dat de meeste journalisten zich daar, onder druk van hun bazen, bij neergelegd hebben en de meeste lezers daar dik tevreden mee zijn, belooft weinig goeds. Dat is ook de sombere conclusie van Flat Earth News: de journalistiek is misschien wel reddeloos. Maar uit elke regel van het boek blijkt dat Davies niet van plan is zich daarbij neer te leggen.