Opeens was hij er – en opeens was hij weg

De dood van Roef Ragas (1965-2007) kwam hard aan in de toneelwereld. Hij zou rollen spelen in Jeroen Brouwers’ monoloog ‘Datumloze dagen’ en in ‘Knielen op een bed violen’. Beide stukken worden nu alsnog opgevoerd.

‘Zal ik maar in het zwart gaan? Dat is altijd goed. ” Met deze woorden richtte acteur Roef Ragas zich half augustus 2007 tot regisseur Léon van der Sanden van toneelgroep Het Vervolg. Op de jaarlijkse culturele Uitmarkt in Amsterdam zouden acteur en regisseur een voorproef geven van de theatermonoloog Datumloze dagen naar de gelijknamige roman van Jeroen Brouwers.

Dat ‘in het zwart gaan’ krijgt bij terugblik een tragische dimensie: kort daarop stierf de 42-jarige Roef Ragas aan een hartstilstand. Het was donderdag 30 augustus om half tien ‘s avonds in het etablissement Harkema aan de Amsterdamse theaterstraat de Nes. Casting-director Hans Kemna zat aan tafel op die bewuste avond. In het toneeltijdschrift TM wijdde hij een in memoriam aan de vooraanstaande acteur: „‘Waar zijn de toiletten ook al weer?’ vraagt hij. ‘Daar’, en je wijst wat terloops naar achteren. Hij staat op, met een tandenstokertje nog tussen de tanden en valt. Een allerlaatste menselijke beweging, hij valt en is niet meer.”

Roef Ragas (1965-2007) genoot bekendheid als film- en toneelacteur. In de politieserie Grijpstra & De Gier speelde hij rechercheur Rinus de Gier. Tot zijn toneeloeuvre behoren rollen in Trainspotting, Demonen en Closer. Zijn aandeel in speelfilms is omvangrijk, onder meer Ivoren wachters, Pietje Bell en De Poolse bruid.

De middag voor die fatale avond belde Ragas schrijver Jeroen Brouwers in zijn huis in de bossen van Belgisch Limburg. Hij was een en al enthousiasme. Brouwers vervulde eindelijk, na twintig jaar wachten, zijn lang gekoesterde wens: de speciaal voor Ragas geschreven monoloog Datumloze dagen was voltooid. Ragas had de tekst in handen en zei aan de telefoon: „Het is als een geschenk. Ik verlang ernaar het op te voeren.” Volgens Brouwers belde de acteur vanuit een cel. Juist in die tijd had Ragas afscheid genomen van film en televisie om zich aan theater kunnen wijden. Daarom stemde Datumloze dagen hem zo verheugd. Nu kon hij opnieuw zijn toneeltalent aanspreken.

Na de blijk van Ragas’ blijheid bleef het dat weekeinde stil in het huis van Brouwers. „Maandagochtend in alle vroegte ging weer de telefoon”, zegt de schrijver in zijn woonplaats Zutendaal, vlak over de Belgische grens. „Ditmaal was het Sebastiaan Ragas, de jongere broer van Roef. Hij had een trieste mededeling voor mij. Ik moest eraan wennen, dat duurde lang. Roef en ik stuurden elkaar veel brieven, hij belde geregeld. In een van zijn laatste berichten liet Roef weten dat hij voor een drankreclame naar Amerika ging. Hij hoefde zich alleen maar als een ruige cowboy te laten fotograferen met een fles whisky in de hand, dat was alles.”

De plotse dood van Roef Ragas

kwam hard aan in de toneelwereld. Niet alleen verbond hij zich aan Datumloze dagen, ook zou hij de hoofdrol vertolken in de toneelbewerking van Knielen op een bed violen (2005) van Jan Siebelink, geregisseerd door Madeleine Matzer. Bij Roef Ragas kwamen literatuur en toneel samen. Vlak voordat hij zich in 1990 inschreef aan de Amsterdamse Toneelschool voltooide hij zijn studie aan de Universiteit van Amsterdam in moderne Nederlandse literatuur, filosofie en dramaturgie. Vier jaar later was hij een geschoold acteur. Uit de column van Kemna blijkt zijn energie: „Hij zou een luisterboek opnemen van zijn geliefde Jeroen Brouwers, hij liet me het manuscript nog zien die avond. [...] Hij verheugde zich op Knielen op een bed violen dat hij met Wendell Jaspers zou gaan spelen en we praatten er urenlang over.”

Ragas was een bescheiden acteur met een verlegen présence, ondanks zijn krachtdadige optreden in series als Baantjer en Grijpstra & De Gier. Over zijn vertolking van De Gier merkt Brouwers op: „Ik had al eens tegen Roef gezegd: jij bent net Tom Poes als ik je op de buis zie, een beetje bezorgd naast die grote man, die Grijpstra, dat is Olivier B. Bommel.” Ragas’ stem was wat hees, hij had rossig-blond haar. Als toneelspeler trok hij aandacht door naturel spel met een vanzelfsprekende allure, onopgesmukt, zonder overdaad. Inderdaad, hij zou een ideale vertolker zijn voor de hoofdrollen in twee uiteenlopende voorstellingen van sterk verschillende auteurs.

De band tussen Brouwers en Ragas was hecht. Al tijdens zijn studie Nederlands ontving Brouwers bewonderende brieven van de Amsterdamse student. Brouwers: „Hij wijdde zijn doctoraalscriptie aan het tijdsverloop in de roman De zondvloed uit 1988. Hij was ongeduldig en drong jarenlang aan op een toneelstuk, maar opperde geen ideeën. Een tekst was al voldoende. Maar zoiets valt niet zomaar uit mijn handen. Ik ben geïnteresseerd in het toneelbedrijf en houd er naar mening van toneellieden ouderwetse gedachten op na. Voor mij bestaat een stuk uit de kennismaking met de personages, gevolgd door het drama. Dan pauze. En tot slot de ontknoping.”

Het verbaast Brouwers dat zijn proza veelvuldig op het toneel wordt gebracht, zonder dat het daarvoor is geschreven. Eerder waren Zonsopgangen boven zee, Bezonken rood en Kroniek van een karakter te zien. Volgens regisseur Léon van der Sanden is Datumloze dagen een toonbeeld van literair toneel: „Roef Ragas en ik kregen aanvankelijk het eerste deel in handen. Het heeft een melancholieke sfeer van een man die in een herfstbos zijn levensloop, zijn verleden en liefdes overdenkt. Pas later kwam het slot binnen, waarin een vader euthanasie pleegt op zijn ongeneeslijk zieke zoon. Wat voor ons als een toneeltekst vol verrassende associaties begon, ontwikkelde zich tot een klassiek gecomponeerde roman.”

Voor Ragas kwam deze dramatische wending onverwacht. „Hij bleef onveranderd enthousiast”, aldus Van der Sanden. „Het ging hem om de poëtische lading van Brouwers’ stijl.”

Voor Jan Siebelink kreeg de dood van Ragas een andere dimensie: het werd hem als auteur van Knielen op een bed violen persoonlijk aangerekend. Siebelink: „Kort daarna gaf ik een lezing. Ik was nog overstuur van zijn overlijden. Er kwam een man in het zwart op me af met zo’n strakgetrokken gezicht. Hij zei over mijn boek ‘dat het nooit geschreven had mogen worden’. Vervolgens voegde hij me toe: ‘Het eerste slachtoffer is gevallen, de straf is nu in gang gezet. Via Roef Ragas neemt God wraak op uw boek, waarin u geen recht doet aan deze vorm van geloof.”

Ook Siebelink noemt de toewijding en enthousiasme van Ragas voor zijn rol opmerkelijk: „Ter voorbereiding kocht hij in antiquariaten alle preken die hij kon krijgen van de hervormde predikant Paauwe, die van belang is in mijn boek. Hoe Ragas de rol gespeeld zou hebben, zullen we nooit weten. Ik had het idee dat hij een filosofisch en literair ingesteld acteur was.”

Siebelink heeft nooit aan een theaterversie van zijn roman gedacht. Brouwers wist dat Roef Ragas zijn tekst op de planken zou brengen, maar dat speelde tijdens het schrijven geen rol, zegt hij. Brouwers: „Pas na voltooiing besefte ik dat mijn personage 62 jaar is en Roef 42. Maar Roef verzekerde me dat je als jongere speler moeiteloos een oudere man kunt spelen. Maar niet andersom.”

Regisseurs die plotseling

een hoofdrolspeler verliezen, komen voor pijnlijke dilemma’s te staan. Wel of niet doorgaan? Zo ja, wie gaat de rol vertolken? En degene die in tweede instanties hoofdpersoon Hans Sievez uit Knielen op een bed violen of de ik-figuur uit Datumloze dagen gaat vertolken, loopt gevaar vergeleken te worden met zijn voorganger.

Op 15 januari 2008, ruim vier maanden na Ragas’ overlijden, zouden de repetities van Knielen op een bed violen beginnen. Volgens regisseur Madeleine Matzer was „Roef geschikt voor deze rol omdat hij zowel de jonge Hans Sievez moest spelen als de oude man, die sterft. Zijn leeftijd ligt er tussenin. Het was aanvaardbaar hem te zien als pril kind. Hij had iets kwetsbaars over zich en dat kwam mooi uit in contrast tot de zinnelijke Wendell Jaspers als zijn vrouw Margje.”

Matzer heeft de bewerking gemaakt met Roef in haar hoofd: „Hij had geen gereformeerde achtergrond. Wel zag hij op de zondagochtenden in zijn jeugd in Lisse de kerkgang der gelovigen. Dat intrigeerde hem.”

Matzer vond de toneelbewerking van Siebelinks roman te belangrijk om niet te spelen, ondanks de persoonlijke tragiek voor alle betrokkenen. Ze besloot een nieuwe acteur te zoeken die niet aan eerdere audities had meegedaan of in de eerste casting was gepasseerd. Hij moest ver weg staan. Haar keuze viel op Cees Geels, een jonger acteur dan Ragas. De première viel op Witte Donderdag, 20 maart van dit jaar, in De Verkadefabriek in Den Bosch. Op de flyer staat: ‘Ter herinnering aan Roef Ragas.’

Regisseur Léon van der Sanden

werkte nog aan zijn regie van Shakespeares King Lear op het moment dat Ragas overleed. De telefoon stond niet stil. De pers, de radio, iedereen belde: ‘Gaat het nog door? Wie vervangt Roef Ragas?’ Van der Sanden was ontdaan van zoveel gejaagdheid. Hij had twee maanden nodig om het gemis van Ragas te accepteren. De eerste gedachte was de voorstelling af te gelasten, maar dat kan zomaar niet. Jeroen Brouwers, die de verwikkelingen van afstand volgde, wist al snel: „De voorstelling was in heel Nederland en Vlaanderen al verkocht. Theater moet doorgaan, hoe droef de omstandigheden ook zijn.”

Acteur Tom Jansen komt wat leeftijd betreft overeen met de man uit Datumloze dagen. Voor Leon Van der Sanden was echter doorslaggevend dat Jansen een acteur is met een vaardige taalbehandeling. „De tekst leent zich prachtig voor theater”, aldus Jansen. Thuis, in zijn Amsterdamse woning in de Jordaan, repeteert hij. „Het proza is ritmisch en beeldend, het zijn net blanke verzen. Daarin voel ik de hartenklop van de auteur. We hebben de monoloog in blokken verdeeld die elk een eigen toon of stijl hebben: melodrama, humor, ironie, angst, drama. De tekst is emotioneel, zeker aan het slot, als de hoofdpersoon overgaat tot de euthanasie. Met humor moet ik met tegen die emoties wapenen. Een zin als ‘Waarom voel ik tranen?’ grijpt me telkens weer aan.”

Net als Madeleine Matzer beschouwen Léon van der Sanden en Tom Jansen de uitvoering als ‘een hommage aan Roef’. De première is aanstaande donderdag 15 mei in Theater aan het Vrijthof, Maastricht.

Jeroen Brouwers zal de première bijwonen. Hij zegt: „Mijn eerste kennismaking met Roef Ragas was op een toneelfeestje na afloop van Zonsopgangen boven zee. Het partijtje met champagne speelde zich af op de bühne. In die entourage gaven Roef en ik elkaar de hand. Daarna ging hij er meteen weer vandoor, hij was een bezet man. Aan dat moment zal ik misschien denken tijdens de voorstelling: Roef die er opeens was en opeens weg was”.

Knielen op een bed violen door Matzer Producties. Tournee t/m 31/5. Inl: www.bostheaterproducties.nl Datumloze dagen door Het Vervolg. Tournee t/m 30/3. Inl: www.hetvervolg.nl