Berichten uit de Russische schuldfabriek

Tom Rob Smith: Kind 44. (Child 44) Vertaald door Irving Pardoen. Anthos, € 19,95

De staatsgevaarlijke dierenarts Brodski onderhoudt zijn contacten met buitenlandse diplomaten via hun ‘zieke’ honden en katten. Het is een zó geniale dekmantel voor spionage dat de ambitieuze agent Leo Demidov in woede ontsteekt als hij er alleen al aan denkt. Gelukkig is Leo werkzaam in de ‘Loebjanka’, het hoofdkwartier van de geheime dienst van de jonge Sovjet Unie. Loebjanka is ‘een fabriek die schuld produceert’ en Brodski wordt gelukkig snel door Leo gearresteerd. In het Moskou van de jaren vijftig, florerend onder de geniale leider Stalin, is wederom een vijand van de revolutie door het harde maar noodzakelijke systeem gekraakt.

In Kind 44 weet debuterend schrijver Tom Rob Smith het brute morele kader van geheim agent Leo zo helder en ontroerend te tekenen – ok, het systeem is hard, maar alleen zo zal de bloem der revolutie overleven – dat de lezer samen met Leo bijna begrijpt dat het zo allemaal het beste is. Bijna. Na het martelen van de staatsgevaarlijke dierenarts Brodski, kort voor diens achteloze executie, breekt bij Leo een afschuwelijk besef door. ‘Anatoli Tarasovitsj Brodski was gewoon dierenarts, niets anders.’

Het totalitaire systeem waarin Leo een belangrijk radertje is, laat zulke inzichten echter niet toe. Als Brodski onschuldig is maar toch schuldig werd bevonden, als de martelingen onzinnige bekentenissen opleveren, dan kan elk officieel document dat de USSR produceert in principe onwaar, zelfs betekenisloos zijn. Dit voortdurende conflict tussen waarheid en ideologie werd in de hoofden van de Sovjet-machthebbers en hun buitenlandse fans eenvoudig opgelost: de ideologie werd tot waarheid verklaard en de waarheid werd strafbaar gesteld. In Kind 44 wordt deze denkwereld zo strak en onbarmhartig neergezet binnen het voor dit doel ideale kader van een thriller, dat het boek bij vlagen geniaal is. Dat Smith niets anders doet dan het werk van Solzjenitsyn en anderen te parafraseren, hetgeen hij zelf volmondig toegeeft, doet daar niets aan af.

De consequenties van het Sovjet-systeem voor de van zijn geloof vallende geheim agent Leo, die van jager tot prooi wordt, blijven misschien zelfs beter bij dan Alexander Solzjenitsyns De Goelag Archipel. Smith gebruikt Leo als lens om de realiteit en consequenties van staatsterreur verblindend scherp te projecteren in het lezersoog. Dat het boek in de tweede helft opschuift naar een meer traditionele thriller, waarin Leo jaagt op een kindermoordenaar, is een spannend terzijde.