Van eenheid Israël is weinig meer over ‘Het Israëlische midden is weggevaagd’

Israël viert vandaag 60 jaar onafhankelijkheid. Het feest is vrolijk, maar het verhult hoe verdeeld het land inmiddels is geworden. Seculier staat tegenover orthodox.

De familiefeestjes van Rebecca Kook zijn niet meer wat ze geweest zijn. Kon ze een paar jaar geleden nog vrolijk lachen en drinken met haar neven en nichten, nu heeft ze het gevoel dat de Israëlische familie meer dan ooit verdeeld is. Waar ze het ook over hebben, binnen de kortste keren is de familie weer in onaangename discussies verzeild geraakt. Over politiek, de kolonistenbeweging, de openingstijden van supermarktketen AM/PM. „Het zijn soms vermoeiende bijeenkomsten. We zijn steeds meer uit elkaar gegroeid.”

De geschiedenis van de familie van Rebecca Kook, politicoloog aan de Ben Gurion Universiteit in Beersheva, is nauw verbonden met de geschiedenis van Israël dat vandaag 60 jaar bestaat. Haar vader, Hillel Kook, was parlementariër in de eerste Knesset namens de rechts-seculiere partij Herut, die in het rechtse Likud opging. Hillel Kook vocht voor de onafhankelijkheid van Israël in de Irgun, een beruchte gewapende militie. Een zionist van het eerste uur, noemt Rebecca Kook haar vader.

Haar oudoom, Harav Kook (1865-1935), is nog bekender. Deze opperrabbijn van Brits Palestina legde de basis voor het religieus zionisme dat tot vandaag aan invloed wint in Israël. Hij stichtte de Talmoedschool Mercaz Harav in Jeruzalem, de ideologische motor van de fanatieke kolonistenbeweging, waar in maart acht studenten bij een Palestijnse aanval gedood werden. Op die school leren studenten over Gods plan: als de joden Israël tot aan de Jordaan bevolken, zal de messias komen.

Rebecca Kook, een op het eerste gezicht bescheiden veertiger, beschouwt zichzelf als een seculiere jood. Een groot deel van haar familie behoort tot de religieuze vleugel van de zionistische beweging. „Juist deze twee werelden, verschillende maatschappijbeelden, staan meer dan ooit tegenover elkaar. De staat Israël is fundamenteel niet religieus, maar dat wordt steeds vaker vergeten.”

Israël viert feest. Zestig jaar geleden riep David Ben Gurion de onafhankelijkheid van de Joodse staat uit. Gebouwen en winkels zijn versierd, het vrolijke logo is onontkoombaar. Een stoet artiesten en wereldleiders moet van mei een feestmaand maken, het feest van het Israëlische wonder: een democratische, Joodse staat in een vijandige Arabische wereld. De angst voor aanslagen neemt af, Israël is militair sterker dan de buurlanden, de Palestijnen zijn veilig weggestopt achter een barrière.

Maar zodra het vuurwerk weer verstomd is, zal opnieuw blijken hoe verdeeld Israël is geworden. Van de relatieve eenheid van de pioniers van weleer, is weinig meer terug te zien. De niet-religieuze, linkse zionistenbeweging van destijds, geïnspireerd door westerse democratieën en socialistische solidariteitsideeën, heeft de laatste jaren aan kracht ingeboet. Religieuze joodse stromingen radicaliseren en omarmen het nationalisme als ideologie. Jeruzalem is steeds meer hun machtsbasis geworden. De seculiere joden halen er hun neus voor op en trekken zich terug in Tel Aviv. Ook die groep radicaliseert, zegt Rebecca Kook. Ze gaan uit op sabbat, de gewijde rustdag. Ze leiden een hedonistisch leven, zonder zich veel aan te trekken van hun religieuze buren.

Asher Arian, hoogleraar politieke wetenschappen aan de Universiteit van Haifa, zegt: „Iedereen is blij met zichzelf en diep ontevreden over Israël. Niemand krijgt immers wat hij wil. Dat is een zorgwekkende combinatie.” Arian ziet „twee maatschappijvisies” met tegengestelde ideeën over de vraag wat de waarden zijn. „Die komen met elkaar in botsing. De seculiere Israëliërs willen een zo groot mogelijke scheiding tussen kerk en staat, de religieuze stroming ziet Israël in de eerste plaats als Joodse staat, waaraan democratie en andere westerse waarden ondergeschikt zijn.”

Het percentage Israëliërs dat zichzelf seculier noemt, neemt gestaag af, zo bleek vorige maand uit een rapport van het Israel Democracy Institute in Jeruzalem. In 1974 noemde ruim 40 procent zich nog seculier, nu is dat nog maar 20 procent. Overigens: ook seculiere joden noemen zichzelf meestal wel joods. Daar staat tegenover dat een groeiend percentage Israëliërs ultraorthodox of religieus zionist is: samen vormen zij 33 procent.

Vervolg Israel: pagina 5

‘Het Israëlische midden is weggevaagd’

Vooral jongeren voelen zich hiertoe aangetrokken. De religieuze zionisten zijn goed georganiseerd, zegt Rebecca Kook, en een aantrekkelijk alternatief in onzekere tijden. Bovendien: orthodoxe joden krijgen meer kinderen dan seculiere. „Politiek werken ze samen met de Russische migrantengemeenschap, die niet erg joods, maar vaak wel buitengewoon nationalistisch is. Ze kijken op de Russen neer, maar hun doel is hetzelfde: de stichting van een Groot-Israël. Samen vormen ze een machtig blok.” Asher Arian zegt dat het politieke en maatschappelijke midden is weggevaagd. „De Arbeidspartij, Likud, andere seculier-nationale partijen, ze kwijnen weg. Kadima, nu de grootste partij, was alleen even populair omdat het een nieuwe partij was.”

Met groot zelfvertrouwen doen de religieuze nationalisten zich gelden. Het bouwen op de bezette Westelijke Jordaanoever gaat gestaag door, gedoogd door de regering-Olmert. En ultraorthodoxe joden vechten seculiere elementen in het openbare leven aan. Een paar weken geleden gingen een paar duizend van hen de straat op in Jeruzalem. Een rechtbank had besloten dat winkels tijdens het religieuze Pesach gedesemd brood mochten verkopen. In Tel Aviv zwichtte supermarktketen AM/PM voor protesten uit dezelfde hoek de zaterdagopening. AM/PM heeft een paar winkels gesloten.

Het oude twaalfstammenrijk is terug in Israël, schreef de columnist Bradley Burston vorige maand in de krant Ha’aretz. De stammen zijn nu niet, zoals duizend jaar voor Christus, langs etnische lijnen gevormd, maar zijn ook religieus en cultureel. ‘De stam van Yesha’ bijvoorbeeld, schreef Burston, is een snel groeiende. Yesha, een Hebreeuws acroniem voor Judea, Samaria (de Westelijke Jordaanoever) en Gaza, baseert zich op de ideeën van rabbi Harav Kook en is populair onder de religieuze kolonisten die de Westelijke Jordaanoever bevolken op Bijbels gezag.

Aan het andere uiterste staat volgens Burston ‘de stam van Sheinkin’. Mondaine, artistieke inwoners van Tel Aviv die niets anders doen dan flaneren in de hippe Sheinkin Street en naar het wereldse Bombamela-festival gaan. Een gevoelige vergelijking van Burston, want iedere Israëliër weet hoe het destijds met dat rijk afliep: het ging aan interne twisten ten onder.

Volgens Rebecca Kook zit er een weeffout in de structuur van Israël. Omdat Israël, net als Nederland, een stelsel van evenredige vertegenwoordiging kent, kan iedere stroming zich in het parlement laten horen. De rechts-religieuze Shaspartij heeft extra veel invloed, omdat deze partij essentieel is om een coalitiemeerderheid te krijgen. Dat leidt er volgens haar toe dat het land de facto onbestuurbaar is geworden.

Sommige ultraorthodoxe joden keren zich vanouds volledig af van alles dat met Israël te maken heeft. Ze weigeren in militaire dienst te gaan, willen geen belasting betalen. Andere groepen stichten, tegen de Israëlische wet in, nederzettingen op de bezette Westelijke Jordaanoever.

Verwarrend is bovendien dat het Israëlische staatsrecht een rommeltje is, zegt Asher Arian. Israël is een joodse staat, en tegelijk seculier. De staat heeft belangrijke taken uitbesteed aan rabbijnen. Huwelijk, geboorte, echtscheiding, dood, op essentiële momenten in het leven is Israël opeens een religieuze staat.

Rebecca Kook: „Iedere machthebber in Israël moet concessies doen aan de machtige religieuze partijen. Dat leidt tot de politiek van vandaag: kolonisten houden zich met illegale nederzettingen niet aan de wet, maar het ontbreekt de politieke leiders aan kracht om daartegen op te treden. Iedereen moet te vriend gehouden worden. Ook de volgelingen van mijn oudoom, al geloof ik er niets van dat hij blij zou zijn geweest met zijn huidige aanhang.”