Donkere wolken boven ‘Joodse democratie’

Vandaag viert Israël zijn zestigste verjaardag, het moment voor gebaar van vrede naar de Palestijnen, vindt Salomon Bouman. Boven het land pakken zich donkere wolken samen.

Israël zou er goed aan doen zijn zestigste verjaardag te vieren met een royaal vredesgebaar naar de Palestijnen. Ik denk aan het vrijlaten van duizend van de ruim tienduizend Palestijnse gevangenen die door Israël worden vastgehouden. Natuurlijk moet daar een Palestijnse tegenprestatie tegenover staan. Zou het niet mooi zijn als de Israëlische korporaal Gilad Shalit, die door Hamas werd gekidnapt, op vrije voeten komt? Moeizame bemiddelingspogingen van Egypte om tot een gevangenenruil te komen, zijn vastgelopen op Israëls weigering Palestijnse moordenaars te laten gaan.

Het zou ook een goede zaak zijn als Israël op onafhankelijkheidsdag de Fatah-leider Marvan Barghouti op vrije voeten stelt. Voor de Israëlische rechtbank heeft deze Palestijnse vrijheidsstrijder verklaard dat hij niet heeft gestreden voor de vernietiging van Israël maar voor de stichting van een Palestijnse staat naast Israël. Er zijn Israëlische politici die hem geloven. Vanuit de gevangenis wendt Barghouti zijn invloed aan voor een vredesregeling tussen Israël en de Palestijnen. Als Olmert vrede wil, waarom ontbreekt het hem dan aan de politieke moed om Barghouti vrij te laten ter versterking van de vredeskrachten in de Palestijnse samenleving? Als sterkste partij in het conflict met de Palestijnen zou het goed zijn als Israël behalve zijn militaire macht ook zijn humane kant aan de Palestijnen laat zien om althans iets van de Palestijnse haat weg te nemen.

Er is geen periode in het Israëlisch-Palestijnse geschil aan te wijzen waarin de wederzijdse haat zo diep zit als nu. De aanhoudende Israëlische nederzettingenpolitiek wordt door de Palestijnen uitgelegd als het bewijs dat Israël uit is op de verstikking van de Palestijnse onafhankelijkheidsgedachte. Omgekeerd zijn de Kassemraketten die Hamas op Israël vanuit Gaza afschiet, voor veel Israëli’s het symbool dat de fundamentalistische moslims uit zijn op de vernietiging van de Joodse staat.

Israëls controle over de Palestijnen met de veiligheidsbarrière op de Westoever en wegblokkades is effectief gebleken. Het aantal Palestijnse zelfmoordaanvallen is drastisch gedaald. Het argument dat vrijlating van duizend Palestijnen een groot veiligheidsrisico is, snijdt daarom geen hout.

Waarom dring ik hierop aan? Terecht heeft premier Olmert gezegd dat zonder de stichting van een Palestijnse staat Israël als Joodse staat verloren gaat. De Palestijnen zullen op korte termijn de meerderheid vormen binnen door Israël gecontroleerd gebied. Voor Olmert is het duidelijk dat de Palestijnse kwestie als een donkere wolk boven Israël hangt en over al het moois wat Israël presteert een diepe schaduw werpt. Een recente opiniepeiling geeft aan dat 52 procent van de Israëlische jongeren zelfs vreest voor het voortbestaan van hun land. De regen aan katjoesja’s die Hezbollah in 2006 op Noord-Israël afvuurde en het onvermogen van het leger om daaraan een einde te maken, hebben het vertrouwen in de toekomst van Israël een flinke knauw gegeven.

En toch, ondanks de vele oorlogen en sinds 1948 het verlies van meer dan 22.000 levens, is in Israël een bruisende, creatieve samenleving. Het land wordt weliswaar geplaagd door tegenstellingen tussen orthodoxie en seculieren, door een kloof tussen rijk en arm, en door toenemende misdaad en corruptie. Maar Israël heeft zijn zionistische functie glansrijk vervuld. Enkele miljoenen immigranten werden onder moeilijke economische omstandigheden opgenomen. Uit de diversiteit van achtergronden en Joodse emoties is een Israëlisch volk ontstaan. Modern Hebreeuws is de voertaal geworden, het instrument van een bloeiende literatuur. Amoz Oz en David Grossman zijn niet alleen in Nederland maar ook elders geprezen schrijvers. Van een landbouwnatie, van een door kibboetsen gedomineerde pionierstaat met socialistische waarden, is Israël een kapitalistische maatschappij geworden waarin hightech domineert.

Onder druk van de oorlogssituatie heeft de militaire industrie een hoog peil bereikt. Israël produceert onbemande vliegtuigen, intercontinentale raketten, en beschikt volgens buitenlandse bronnen over een uitgebreid arsenaal atoomwapens. Drie satellieten van Israëlische makelij cirkelen om de aarde in banen die zodanig zijn gekozen dat het Iraanse atoomprogramma kan worden bespioneerd.

Israël heeft bewezen dat het voor zijn veiligheid bereid is tot het uiterste te gaan. In 1982 legde de Israëlische luchtmacht de Irakese atoomreactor bij Bagdad plat. Enkele maanden geleden veegden Israëlische straaljagers in het oostelijke deel van Syrië wat een in aanbouw zijnde atoominstallatie leek te zijn, van de kaart.

Het is opmerkelijk dat Israël onder grote druk zijn democratisch systeem heeft weten te bewaren. De Israëlische democratie heeft echter twee grote lacunes. Israël kent geen scheiding van kerk en staat en definieert zich als een Joodse democratie. Als gevolg daarvan is de vraag ‘Wie is Jood?’ nog steeds niet opgelost, omdat het orthodoxe religieuze gezag vasthoudt aan de talmoedische opvatting dat het joodzijn uitsluitend door de moeder kan worden doorgeven. Voor naar schatting driehonderdduizend immigranten uit de vroegere Sovjet-Unie die halachisch niet-jood zijn (dus geen joodse moeder, maar wel een joodse vader of grootvader), brengt dat grote problemen met zich mee. Omdat Israël geen burgerlijk huwelijk kent, kunnen zij in Israël niet trouwen. Geboorte, huwelijk en dood vallen binnen de competentie van de rabbijnen. De druk op de politiek om religie en staat te scheiden, neemt echter wel gestaag toe.

Dat Israël zich als een ‘Joodse democratie’ definieert, heeft ook negatieve gevolgen voor de verhouding tussen de Joodse meerderheid en de grote (20 procent) Israëlisch-Palestijnse minderheid. De Israëlische Palestijnen kunnen zich niet identificeren met een land waarvan de vlag een Davidster is en met het zionistische volkslied Hatikwa, de hoop. In kleine intellectuele Joodse kring wordt gediscussieerd over een nieuwe vlag en ander volkslied dat wel tot de harten van de Israëlische Palestijnen spreekt.

In kringen van Israëlische Palestijnen wint de gedachte veld aan culturele autonomie in Galilea waar zij in de meerderheid zijn. De Israëlische Palestijnen genieten alle politieke rechten in de Joodse staat, maar zijn zwaar ondervertegenwoordigd in overheidsfuncties en ondervinden grote moeilijkheden op de arbeidsmarkt. Discriminatie en identificatie met de Palestijnse broederstrijd drijft deze Israëlische Palestijnen in de armen van de militante islam in Israël.

Een vreedzame oplossing van het Israëlisch-Palestijnse conflict is een absolute voorwaarde voor Israël om zijn interne problemen op te lossen en de weg vrij te maken voor integratie van de Joodse staat in het Midden-Oosten.

Salomon Bouman was veertig jaar correspondent van NRC Handelsblad in Israël.