Dodenherdenking

IMG_0504.jpgOmdat het vandaag 8 mei is en in Rusland de doden van de Tweede Wereldoorlog worden herdacht, ging ik op de thee bij mijn oude vriendin Aleksandra Aleksandrovna. Ze is  88 jaar oud, nog altijd mooi, gepensioneerd laborante, veteraan van die oorlog, weduwe van die oorlog - haar man sneuvelde aan het front in 1944.

Ze moet rondkomen van 3.000 roebel per maand, die ze aanvult door de slaapbank in haar 1-kamerappartement te verhuren aan het kindermeisje van haar voormalige buren. Ook heeft ze nog een dochter van negenenzestig, maar die kijkt nooit naar haar om. ,,En mijn kleinzoon van vijfendertig is aan de drank”, zegt ze. ,,Aan hem heb ik helemaal niets.”

Aleksandra Aleksandrovna is een schat. Ik neem altijd een grote bos bloemen voor haar mee en een ouderwetse taart met veel chocolade en slagroom. Het liefst zou ze die taart samen met mij opeten terwijl we de Russische wereld doornemen.

Vandaag hadden we het vooral over de inauguratie van Medvedev. Wat heeft ze daarvan genoten. ,,Net  een sprookje uit de tijd van de tsaren”,  zei ze. ,,En nu maar hopen dat mijn leven beter wordt dan onder Poetin.”

Aleksandra Aleksandrovna verlangt nog altijd terug naar de tijd van voor de oorlog. Het mooiste jaar uit haar leven was 1937, het jaar van Stalins Grote Terreur. Van die terreur heeft ze helemaal niets gemerkt.  ,,Ieder avond ging ik uit dansen”, vertelt ze iedere keer als ik haar naar haar belevenissen in ’37 vraag. ,,En in de winkels lagen steeds meer levensmiddelen die steeds goedkoper werden. Allemaal dankzij Stalin, die als een vader voor ons zorgde.”

Na Medvedev en Poetin te hebben afgelegd hadden we het vooral over de oorlog, die ze meemaakte in het Moskouse ziekenhuis aan de Koetoezovskiboulevard, waar ze dag en nacht werkte. Ik feliciteerde haar 63 jaar na dato met de overwinning, waarbij ze nog net geen tranen in haar ogen kreeg. Ook bedankte ik haar voor de inspanningen van haar  volk, want zonder de Russen was de overwinning op de Duitsers niet mogelijk geweest. Alweer ontroering, dit keer aan beide zijden van de tafel.

Daarna vertelde ze me voor het eerst iets over haar gesneuvelde man, die ze in datzelfde jaar 1937 had leren kennen en van wie ze na een aantal maanden al zwanger raakte. Zij was zeventien jaar oud, hij drieëntwintig. Jonge mensen, die verliefd op elkaar werden. Een liefde die zeven jaar later wreed werd verstoord. Zoals ook gebeurde met de liefdes van acht miljoen andere Russische soldaten.

De Britse historica Catherine Merridale heeft vorig jaar een schitterend boek over die gewone soldaten geschreven (Ivan’s War. The Red Army 1939-45) . Met een cassetterecorder heeft ze honderden veteranen geïnterviewd, die na zestig jaar eindelijk hun verhaal durfden te vertellen. Uit haar onderzoek bleek dat die soldaten niet alleen door de Duitsers werden gedecimeerd, maar ook door hun eigen superieuren, want NKVD-troepen moordden er in het Rode Leger genadeloos op los, zodra ze ook maar iets merkten van amorele praatjes of kritiek op Stalin. Ook was er sprake van massale desertie, zelfmoord, plundering, verkrachtingen, die op last van de legerleiding werden verdoezeld, zoals je dat bij vrijwel alle legers ziet. Maar tegelijkertijd beschrijft ze ook op indrukwekkende manier hoe dapper die soldaten waren, want ze vochten met beperkte middelen en training tegen een technisch veel beter uitgeruste en opgeleide tegenstander.

Merridale is de eerste die die pijnlijke geschiedenis heeft beschreven. De officiële Russische geschiedschrijving zwijgt hierover, net zoals over de misdaden van Stalin sinds Poetin weer gezwegen wordt.

Dezer dagen worden er op televisie allemaal mooie oorlogsfilms uitgezonden. Jonge Russen die ik ken en die in jaren zeventig zijn geboren, herinneren zich die films maar al te goed. Ze zijn er in hun jeugd mee doodgegooid en kennen die liedjes uit die films uit hun hoofd. ,,Na het zien ervan droomde ik heel vaak dat jullie westerlingen een nieuwe fascistische oorlog tegen ons zouden beginnen”, zegt Olga, een kennis van me (jaargang 1979).
Aleksandra Aleksandrovna kijkt al lang niet meer naar zulke films. Zij geeft de voorkeur aan een soap als Meisje zonder verleden, over een jonge vrouw met geheugenverlies. Het is voor haar de beste manier om haar ellende te vergeten.