Machtswisseling Kremlin is toneelstuk

Nieuwsanalyse

Vanaf vandaag heet de Russische president Dmitri Medvedev. Hij erft een land waar democratie en welvaart vooral façades zijn.

Gevraagd naar wat hij uit het Kremlin zou meenemen naar zijn nieuwe werkkamer in het Moskouse Witte Huis, zei Vladimir Poetin vorige week tegen het weekblad Argumenty i Fakty dat dat de vulpen was die hij van zijn voorganger Boris Jeltsin kreeg bij het overnemen van het presidentschap, eind 1999. Zo’n uitspraak typeert Poetin helemaal: de hardwerkende Vader des Vaderlands, die vanwege zijn soberheid door de meeste Russen wordt bewonderd. Maar het laat ook de sluwe vos zien, die als geen ander façades kan optrekken rondom datgene wat er echt gebeurt. Want in werkelijkheid neemt Poetin behalve die vulpen de volledige macht uit het Kremlin mee naar het Witte Huis, waar hij vanaf morgen als premier domicilie houdt.

Poetin blijft voorlopig dus de machtigste man in Rusland. Om over een paar jaar waarschijnlijk terug te keren in het hoogste ambt, dat hij uit respect voor de grondwet tijdelijk vaarwel zegt. Zijn keuze voor zijn trouwe vriend Dmitri Medvedev als zijn opvolger onderstreept die ambitie volledig.

Achterop de tandem bij Medvedev geeft Poetin de richting aan. Als premier is hij straks zowel de baas in het Kremlin, dat geheel uit zijn getrouwen bestaat, als in het Witte Huis, waar hij de nationale economie en de schatkist beheert. Mocht Medvedev van plan zijn om zich alsnog van zijn leermeester te ontdoen, dan beschikt Poetin als voorzitter van de partij Verenigd Rusland over een meerderheid in de Doema, die de benoeming van een premier moet goedkeuren. Maar Medvedev zal wel gek zijn. Hij heeft Poetin hard nodig om de clans in het Kremlin te temmen.

Redenen tot ongerustheid over zijn politieke toekomst heeft Poetin dus niet. En daarom wordt er vandaag in het Kremlin een toneelstuk opgevoerd. Want als er iets voorop staat in de Russische politiek, dan is het dat de huidige koers moet worden voortgezet, omdat dit de wens is van de clans wier belangen Poetin behartigt.

Behalve een zekere mate van economische stabiliteit en toegenomen welvaart is die belangenbehartiging een wezenlijk onderdeel van Poetins voorlopige erfenis. In plaats van zijn land doeltreffend te moderniseren en de economie te stabiliseren, heeft hij het in werkelijkheid in de dwangbuis van het grote geld laten belanden, waarin corruptie en wetteloosheid zegevieren.

De clans zijn in wezen informele machtsgroepen met een gemengde samenstelling van bureaucraten, zakenlui en hoge officieren, de ‘siloviki’. Zij voeren een onderlinge strijd om politieke en economische invloed. Vaak combineren zij een politieke functie met een positie in de raad van bestuur van een grondstoffenconcern. Zij hebben dan ook geen baat bij hervormingen die tot een rechtsstaat leiden waarin de overheid particulier bezit beschermt en juridische willekeur onmogelijk is. Hewt lukt Poetin nog niet het evenwicht tussen die clans te bewaren. Toen de conflicten het afgelopen half jaar verhevigden en de conservatieve Igor Setsjin, plaatsvervangend hoofd van Poetins staf, leek te winnen, wees hij Medvedev als opvolger aan.

Vervolg Medvedev: pagina 5

Sovjetreflexen domineerden Poetin-tijd

Op die manier probeerde Poetin het machtsevenwicht ten gunste van het ‘liberale’ kamp te herstellen. Maar tegelijkertijd is hij ook dik met diezelfde conservatieve Setsjin, die in zijn nieuwe kabinet waarschijnlijk vicepremier wordt.

Een ander belangrijk aspect van Poetins keuze voor Medvedev is dat deze in het buitenland als een echte liberaal wordt beschouwd, al ziet het ernaar uit dat Medvedevs buitenlandse politiek weinig van die van Poetin zal verschillen. Een liberaal imago moet Rusland helpen om meer toegang te krijgen tot buitenlandse markten, waarmee de belangen van de Russische machtselite opnieuw worden gediend. Ook moet Medvedevs vriendelijke gezicht buitenlandse investeerders aantrekken. Want voor zijn economie heeft Rusland het buitenland hard nodig.

Al snel na zijn aantreden als president veranderde Poetin van een grijze muis in een politicus die het patriottisme aanzwengelde om daarmee de Russen weer trots op hun land te laten zijn. Met behulp van oude kameraden uit de KGB zorgde hij voor orde en stabiliteit. Salarissen en pensioenen werden weer op tijd uitbetaald, de begroting raakte in evenwicht, de buitenlandse schuld werd afgelost. Tegelijkertijd versterkte hij met behulp van de verticale machtsstructuur de rol van de centrale staat.

Poetin bofte dat hij acht jaar lang het economische tij mee had, dankzij de stijgende olie- en gasprijzen. Rusland liet onder zijn bewind jaarlijks een economische groei zien van 6 à 7 procent, waardoor het land in 2007 tot de tien belangrijkste wereldeconomieën behoorde. Als gevolg hiervan bloeide de welvaart op. Maar ook die ontwikkeling is een façade. Op enkele tientallen miljardairs en 100.000 multimiljonairs na ma akt de middenklasse nog geen 20 procent van de bevolking uit, terwijl er een even groot percentage van de Russen arm is en van 125 euro per maand moet rondkomen. En de voedselprijzen en de inflatie blijven maar stijgen.

De welvaart is na acht jaar bovendien alleen afhankelijk van de grondstoffenprijzen en houdt verdere economische hervormingen tegen. Doordat er geen economisch beleid is, de eigendomsverhoudingen niet duidelijk afgebakend zijn en de corruptie welig tiert, krijgt tegelijkertijd het midden- en kleinbedrijf geen kans zich te ontwikkelen. Terwijl juist dat nodig is voor een stabiele economie en de opkomst van een democratie waarin burgers zich verantwoordelijk voor hun samenleving voelen.

In zijn eerste termijn zette Poetin Jeltsins economische hervormingen voort. Om de schaduweconomie te ondermijnen voerde hij een laag inkomensbelastingtarief in. Verder werd handel in grond mogelijk gemaakt en kregen ondernemers grote vrijheid, als zij hun geld maar nuttig investeerden. Ook moesten de oligarchen hun politieke macht inleveren. Dat maakte Poetin nog populairder, aangezien veel Russen in hen de oorzaak van hun ellende in de jaren negentig zagen.

Met de arrestatie in 2003 van oligarch en Joekos-baas Michail Chodorkovski werden de machtsverhoudingen duidelijk voor buitenstaanders. Chodorkovski, die de oppositie financieel steunde en eigen politieke ambities koesterde, werd op beschuldiging van fraude en belastingontduiking veroordeeld tot acht jaar gevangenisstraf. Veel andere oligarchen stelden zich in het vervolg gedwee jegens het Kremlin op.

De staat nam in Poetins tweede termijn steeds meer geprivatiseerde grote bedrijven over, wat leidde tot een nieuwe vervlechting van politieke en economische macht. De prille democratie, die onder Jeltsin was opgekomen, werd definitief de nek omgedraaid. Sovjetreflexen begonnen het politieke leven te domineren. De oppositie kreeg geen enkele speelruimte. De vrije pers werd meer en meer aan banden gelegd. De door Poetin gecreëerde partij Verenigd Rusland begon dezelfde trekken te vertonen als de vroegere Communistische Partij van de Sovjet-Unie en diende vooral als applausmachine voor het hoogste gezag. Om vooruit te komen in de samenleving was een partijlidmaatschap onontbeerlijk. Rusland veranderde in een ‘geleide democratie’, waarin formele democratische instellingen een autocratie moesten verhullen.

Vooralsnog is voor een deel van de Russen de afgelopen acht jaar het leven aanmerkelijk beter geworden. Hun land zelf is dankzij Poetin weer zelfbewust en assertief. En daar zijn ze hem zeer dankbaar voor. Poetins bewind heeft winnaars en verliezers opgeleverd. De winnaars zijn al blij dat ze ongestoord naar het buitenland kunnen reizen en er contacten mogen hebben, wat in de Sovjet-Unie onmogelijk was. Als ze echt genoeg van Rusland hebben kunnen ze altijd over de grens hun heil zoeken. Weg van hun geboortegrond, weg van het land van de façades. De verliezers kunnen alleen maar lijdzaam toezien hoe hun lot dagelijks verslechtert.