De erfenis van de sluwe vos Vladimir Poetin

Poetin treedt dan wel af als president, maar hij blijft de machtigste man van Rusland.

Zijn voorlopige erfenis is stabiliteit en dat de Russen weer trots op hun land zijn.

Tsjetsjenen en Osseten nemen op 1 september 2004 honderden kinderen in gijzeling op een school in Beslan in Noord-Ossetië. 331 gijzelaars komen om, de helft van hen kinderen. RUS40903015. SOLDADOS CARGAN A UN NINOS DURANTE EL OPERATIVO QUE EL EJERCITO RUSO LANZO ESTA MANANA PARA LIBERAR A LOS CIENTOS DE REHENES QUE SE ENCUENTRAN RETENIDOS EN UNA ESCUELA DE OSETIA DEL NORTE, MIENTRAS QUE DECENAS DE MENORES Y ADULTOS ESCAPARON EN MEDIO DE UNA INTENSA BALACERA, DONDE DECENAS DE MENORES SEMIDESNUDOS SALIAN CORRIENDO DEL COLEGIO Y LAS FUERZAS RUSAS PRESTABAN AYUDA A VARIOS HERIDOS QUE ERAN LLEVADOS A AMBULANCIAS. NOTIMEX/FOTO/ANATOLY ZHDANOV/COR/WAR/ NOTIMEX

Gevraagd naar wat hij uit het Kremlin zou meenemen naar zijn nieuwe werkkamer in het Witte Huis, zei Vladimir Poetin vorige week tegen het weekblad Argumenty i Fakty dat dat de vulpen was die hij van zijn voorganger Boris Jeltsin kreeg bij het overnemen van het presidentschap, eind 1999. Zo’n uitspraak typeert Poetin: de hardwerkende Vader des Vaderlands, die vanwege zijn soberheid door veel Russen wordt bewonderd. Maar het laat ook de sluwe vos zien, die als geen ander façades kan optrekken rondom datgene wat er echt gebeurt. Want in werkelijkheid neemt Poetin behalve die vulpen de volledige macht uit het Kremlin mee naar het Witte Huis, waar hij vanaf morgen als premier domicilie houdt.

Poetin blijft voorlopig dus de machtigste man in Rusland. Om over een paar jaar waarschijnlijk terug te keren in het hoogste ambt, dat hij uit respect voor de grondwet tijdelijk vaarwel zegt. Zijn keuze voor zijn trouwe vriend Dmitri Medvedev als zijn opvolger onderstreept die ambitie volledig.

Achterop de tandem bij Medvedev stuurt Poetin. Als premier is hij straks zowel de baas in het Kremlin, dat geheel uit zijn getrouwen bestaat, als in het Witte Huis, waar hij de nationale economie en de schatkist beheert. Mocht Medvedev van plan zijn om zich alsnog van zijn leermeester te ontdoen, dan beschikt Poetin als voorzitter van partij Verenigd Rusland over een meerderheid in de Doema, het Russische parlement, die de benoeming van een nieuwe premier moet goedkeuren. Maar Medvedev zal wel gek zijn. Hij heeft Poetin veel te hard nodig om de clans in het Kremlin te temmen.

Redenen tot ongerustheid over zijn politieke toekomst heeft Poetin dus niet. En daarom wordt er vandaag in het Kremlin een toneelstuk opgevoerd. Want als er iets voorop staat in de Russische politiek, dan is het dat de huidige koers moet worden voortgezet, omdat dit de wens is van de clans wier belangen Poetin behartigt.

Behalve een zekere mate van economische stabiliteit en een toegenomen welvaart is die belangenbehartiging een wezenlijk onderdeel van Poetins voorlopige erfenis. Poetin heeft hij zijn land in de dwangbuis van het grote geld laten belanden, waarin corruptie en wetteloosheid zegevieren. Rusland is tegenwoordig een staat die geleid wordt door mensen die niet zozeer het algemeen belang nastreven, als wel hun eigen winstverwachting.

De clans zijn in wezen informele machtsgroepen met een gemengde samenstelling van bureaucraten, zakenmensen en bevelhebbers van leger en veiligheidsdiensten, de siloviki. Zij voeren een onderlinge strijd om politieke en economische invloed. Vaak combineren zij een politieke functie met een positie in de raad van bestuur van een grondstoffenconcern. Zij hebben dan ook geen enkele baat bij hervormingen die tot een rechtsstaat leiden waarin de overheid particulier bezit beschermt en juridische willekeur onmogelijk is.

Tot op de dag van vandaag lukt het Poetin om het wankele evenwicht tussen die groepen te bewaren. Toen de onderlinge conflicten het afgelopen half jaar verhevigden en de conservatieve Igor Setsjin, plaatsvervangend hoofd van de presidentiële staf, aan de winnende hand leek, wees Poetin Medvedev als zijn opvolger aan. Zo probeerde hij het machtsevenwicht ten gunste van het ‘liberale’ kamp te herstellen. Maar tegelijkertijd is Poetin ook dik met Setsjin, die waarschijnlijk vicepremier wordt.

Een ander belangrijk aspect van Poetins keuze voor Medvedev is dat deze in het buitenland als een echte liberaal wordt beschouwd, al ziet het ernaar uit dat Medvedevs buitenlandse politiek weinig van die van Poetin zal verschillen. Dat imago moet Rusland helpen om meer toegang te krijgen tot buitenlandse markten, waarmee de belangen van de Russische machtselite worden gediend.

Al snel na zijn aantreden als president veranderde Poetin van een grijze muis in een politicus die het patriottisme aanzwengelde om daarmee de Russen weer trots op hun land te laten zijn. Met behulp van oude kameraden uit de KGB, de vroegere geheime dienst (nu FSB), zorgde hij voor orde en stabiliteit. Salarissen en pensioenen werden weer op tijd uitbetaald, de begroting raakte in evenwicht, de buitenlandse schuld werd afgelost. Tegelijkertijd versterkte hij met behulp van de verticale machtsstructuur de rol van de centrale staat.

Poetin bofte dat hij acht jaar lang het economische tij mee had, dankzij de stijgende olie- en gasprijzen. Rusland liet onder zijn bewind jaarlijks een economische groei zien van 6 à 7 procent, waardoor het land in 2007 tot de tien belangrijkste wereldeconomieën behoorde. Als gevolg hiervan bloeide de welvaart op. Maar ook die ontwikkeling is een façade. Op enkele tientallen miljardairs en 100.000 multimiljonairs na maakt de middenklasse nog geen 20 procent van de bevolking uit, terwijl er een even groot percentage van de Russen arm is en van 125 euro per maand moet rondkomen. En de voedselprijzen en de inflatie blijven maar stijgen.

De welvaart is na acht jaar bovendien alleen afhankelijk van de grondstoffenprijzen en houdt verdere economische hervormingen tegen. Doordat er geen economisch beleid is, de eigendomsverhoudingen niet duidelijk afgebakend zijn en de corruptie welig tiert, krijgt tegelijkertijd het midden- en kleinbedrijf geen kans zich te ontwikkelen. Terwijl juist dat nodig is voor een daadwerkelijke stabiele economie en de opkomst van een democratie waarin burgers zich verantwoordelijk voor hun samenleving voelen.

In zijn eerste termijn zette Poetin Jeltsins economische hervormingen voort. Ook moesten de oligarchen hun politieke macht inleveren. Dat maakte Poetin nog populairder, aangezien veel Russen in hen de oorzaak van hun ellende in de jaren negentig zagen. Met de arrestatie in 2003 van oligarch en Joekos-baas Michail Chodorkovski werden de machtsverhoudingen duidelijk voor buitenstaanders. Hij verdween voor acht jaar in de gevangenis wegens fraude en belastingontduiking. Andere oligarchen stelden zich in het vervolg gedwee jegens het Kremlin op.

De staat nam in Poetins tweede termijn steeds meer geprivatiseerde grote bedrijven over, wat leidde tot een nieuwe vervlechting van politieke en economische macht. De prille democratie, die onder Jeltsin was opgekomen, werd definitief de nek omgedraaid. Sovjetreflexen begonnen het politieke leven te domineren. De oppositie kreeg geen enkele speelruimte. De vrije pers werd meer en meer aan banden gelegd. De door Poetin gecreëerde partij Verenigd Rusland begon dezelfde trekken te vertonen als de vroegere Communistische Partij van de Sovjet-Unie en diende vooral als applausmachine voor het hoogste gezag. Om vooruit te komen in de samenleving was een partijlidmaatschap onontbeerlijk. Rusland veranderde in een autocratie.

Vooralsnog is voor een deel van de Russen de afgelopen acht jaar het leven aanmerkelijk beter geworden. Hun land zelf is weer zelfbewust en assertief. En daar zijn ze Poetin dankbaar voor. Zijn bewind heeft dan ook winnaars en verliezers opgeleverd. De winnaars zijn al blij dat ze ongestoord naar het buitenland kunnen reizen en er contacten mogen hebben, wat in de Sovjet-Unie onmogelijk was. Als ze echt genoeg van Rusland hebben kunnen ze altijd over de grens hun heil zoeken. Weg van hun geboortegrond, weg van het land van de façades. De verliezers kunnen alleen maar lijdzaam toezien hoe hun lot dagelijks verslechtert.

Beluister verschillende academici over Rusland, Poetin en zijn autoritaire bewind via:nrcnext.nl/links