Psychiater Chabot: zoiets als natuurlijke dood bestaat niet

Gevaarlijk, vindt de SGP, het eerste wetenschappelijk onderbouwde zelfhulpboek over doodgaan. Auteur Chabot over het verschil tussen zelfmoord en „een zelfgekozen levenseinde”.

Joke Mat

Een op de drie mensen sterft onverwachts. De rest kan zijn dood regisseren. Wie wil niet, als het dan toch moet, doodgaan zonder pijn, omringd door geliefden, op een zelfgekozen moment?

Veel mensen doen dat al, bleek vorig jaar uit een sociologisch proefschrift van de Haarlemse psychiater Boudewijn Chabot. Zo’n 2.800 mensen per jaar sterven nadat ze bewust zijn gestopt met eten en drinken, en ongeveer 1.600 door een overdosis medicijnen. Het merendeel is oud en/of ernstig ziek.

Het onlangs verschenen boek Informatie over zorgvuldige levensbeëindiging, geschreven door Chabot en vier andere specialisten, beschrijft deze methoden van ‘zelfeuthanasie’ voor wie ze zelf wil toepassen. De SGP heeft minister Hirsch Ballin (Justitie, CDA) gevraagd of het mogelijk is strafrechtelijk op te treden tegen het boek.

Het boek bevat veel praktische tips. Iemand die niet meer drinkt, kan uitdroging van het mondslijmvlies voorkomen met een suikervrije ijslolly of een kleine plantenspuit. Iemand die een overdosis medicijnen wil innemen, moet goed nadenken over de keuze van de middelen – opgesomd in het boek. En hij kan het best een week van tevoren stoppen met andere medicijnen, omdat die het sterven soms kunnen vertragen of voorkomen.

Overigens noemen de auteurs begeleiding door een arts of verpleegkundige bij beide methoden van belang om het lijden te verlichten.

Mensen die een vriend of familielid willen helpen met sterven, lezen in het boek hoe ze dat kunnen doen. Hulp bij zelfdoding is verboden, op straffe van maximaal drie jaar cel. Volgens het boek moeten helpers daarom de regie bij de patiënt laten (niet zeggen: neem nu die pillen maar in) en zorgen dat hij op elk moment op zijn besluit kan terugkomen.

Maar, waarschuwen de auteurs, dan nog kan het Openbaar Ministerie vervolging instellen. Tot nu toe zijn geen familieleden veroordeeld. Wel twee ‘zelfmoordconsulenten’ van de stichting De Einder. Zij kregen een onvoorwaardelijke celstraf van vier maanden.

Boudewijn Chabot werd eerder (ook onder Hirsch Ballin) vervolgd voor hulp bij zelfdoding aan een vijftigjarige, diepongelukkige vrouw in 1991. De Hoge Raad bevond hem schuldig, maar legde geen straf op.

De SGP-vragen zijn nog niet beantwoord. Vreest u om dit boek te worden vervolgd?

Boudewijn Chabot: „Die kans lijkt me klein. Er is recht op vrije meningsuiting. Bovendien heeft de Hoge Raad gezegd dat het geven van informatie niet strafbaar is.”

U spreekt in het boek van ‘zorgvuldige levensbeëindiging’, en ‘een zelfgekozen levenseinde’. Maar we hebben het toch over zelfmoord?

„Wat de samenleving zelfmoord noemt, is zelfdoding in eenzaamheid, verminkend en rampzalig voor nabestaanden. We kunnen ons niet genoeg inspannen dat te voorkomen. Dit boek gaat over een zelfgekozen levenseinde dat niet eenzaam is, niet verminkend. Het gaat over manieren om de onafwendbaar naderende dood te bespoedigen in verbondenheid met wie je lief is.”

Maar het is geen ‘natuurlijke dood’, al ervaren nabestaanden het volgens u vaak wel zo wanneer een patiënt stopt met eten en drinken.

„Er is niet zoiets als een natuurlijke dood. Dat is een door de samenleving bepaald cultureel begrip, dat is neergeslagen in de wetgeving. Nabestaanden ervaren het vaak als natuurlijk. Iemand zei: mijn moeder was katholiek. Zelfdoding was voor haar ondenkbaar. Maar dat gold niet voor stoppen met eten en drinken.

„Juridisch is van belang wat een arts invult op de overlijdensverklaring. ‘Onnatuurlijk’ betekent dan dood door een ongeval of door geweld, ook in de zin van zelfmoord. Maar artsen vullen ook vaak ‘natuurlijk’ in bij deze manier van overlijden.”

Wat wilt u bereiken met de gedetailleerde beschrijving van deze methoden voor levensbeëindiging?

„Dat die informatie ter beschikking komt van mensen die van hun huisarts geen hulp krijgen om te sterven, terwijl ze ondraaglijk lijden. Of die andere goede redenen hebben om hun leven te beëindigen. En dat artsen weten van deze wegen naar een goede dood.”

Hoe relevant is dit boek voor mensen met Alzheimer die hun arts niet meekrijgen voor euthanasie, zoals onlangs Hugo Claus wel is gelukt?

„De meeste vormen van dementie tasten als eerste het oordeelsvermogen aan. Alleen een kleine minderheid van de patiënten heeft in het begin relatief heldere perioden die lang genoeg duren om, in overleg met naasten, de eigen dood voor te bereiden. Als die fase voorbij is, zit je klem.”

Misschien kunnen familieleden dan helpen, met dit boek in de hand?

„Als de hulp niet nadrukkelijk wordt gegeven op consistent, herhaald verzoek van de patiënt zelf, bevind je je in het grensgebied van moord. Natuurlijk komt het voor dat een overbelaste mantelzorger een kussen op de slapende dementerende drukt, ik ken de gevallen via via. Maar als ik het zelf zou merken, zou ik aangifte doen. Ik vind niet dat, hoe groot de wanhoop ook is, dit soort dingen moet gebeuren.”

Zal dit boek er niet aan bijdragen dat het vaker gebeurt?

„Nee, net zomin als touw in de schuur bijdraagt aan zelfdoding, of een broodmes aan moord of doodslag. Het boek benadrukt steeds de verbondenheid met anderen, het praten erover.”

Het boek is alleen via internet verkrijgbaar. Waarom ligt het niet in de boekhandel?

„Wij willen voorkomen dat het in verkeerde handen komt. Dat we het toch uitgeven, is omdat beide methoden zich niet lenen voor impulsieve zelfdoding door een twintigjarige met liefdesverdriet. Daarvoor kosten ze te veel inspanning en tijd. Maar we zijn aan de voorzichtige kant gebleven, ook omdat we geen enkele behoefte hebben ons christelijk-orthodoxe volksdeel te schofferen. Bij hen en bij andere groepen ligt dit onderwerp buitengewoon gevoelig.”

Is met dit boek de ‘pil van Drion’ overbodig geworden? [De zelfmoordpil-op-verzoek die rechtsgeleerde Huib Drion in 1991 bepleitte voor mensen van 75 jaar en ouder.]

„Niet voor hulpbehoevende ouderen die vinden dat hun leven voltooid is, die er tegenop zien te stoppen met eten en drinken, maar die geen medewerking krijgen van een arts voor euthanasie. Zo iemand kan met ons boek, en met hulp van derden, op zorgvuldige wijze aan dodelijke middelen komen en die op zorgvuldige wijze bewaren tot het zover is.”