‘Polisario houdt vast aan recht op eigen staat’

Onafhankelijkheid van de W-Sahara is volgens VN-afgezant Van Walsum geen realistische inzet voor een referendum. Maar Polisario-activiste Haidar is het daar niet mee eens.

„Als Marokko niet wil meewerken aan het uitvoeren van de VN-resoluties moet het land simpelweg onder druk gezet worden. De internationale gemeenschap moet haar verantwoordelijkheid nemen.” Beheerst, maar beslist verdedigt Aminattou Haidar (40) haar Saharaanse zaak. Haar zachte stem en haar kleine, breekbare gestalte in het kleurige, traditionele gewaad verhullen het onbuigzame karakter van de bekendste voorvechter voor het recht op onafhankelijkheid van de Westelijke Sahara.

Vorige week besloot de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties tot verlenging van het mandaat van de 231 militairen die toezicht houden op het bestand in de Westelijke Sahara. Deze voormalige Spaanse kolonie, die in 1975 door Marokko werd bezet en later geannexeerd, vormt de inzet van een taai en grotendeels vergeten conflict tussen Marokko en het onafhankelijkheidsfront Polisario.

De Nederlandse VN-onderhandelaar, oud-ambassadeur Peter van Walsum, gooide vorige maand de knuppel in het hoenderhok met zijn uitspraak dat onafhankelijkheid van de Westelijke Sahara geen realistische inzet is voor een referendum onder toezicht van de VN. Tot een referendum werd in 1981 besloten, maar onenigheid over kiesgerechtigden en inzet blokkeert uitvoering ervan.

Polisario en zijn bondgenoot Algerije bedolven Van Walsum onder een stortvloed van kritiek. Ook Haidar is „onaangenaam verrast”. „We hadden veel vertrouwen in de neutrale positie van Van Walsum. Hij heeft zich helaas geschaard aan de zijde van de bezetters”, zegt ze.

Na 33 jaar onder Marokkaans bewind zit de situatie muurvast: Polisario eist dat een eigen staat inzet is van het referendum, maar heeft zich machteloos teruggetrokken in vluchtelingenkampen in Algerije. Marokko wil hooguit praten over een vorm van autonomie. Getuigt de opmerking van Van Walsum niet van realisme, kan het geen stap zijn om de impasse te doorbreken?

Haidar wil er niets van weten. „Nee. Het is misschien realistisch omdat Van Walsum ziet dat Frankrijk en de Verenigde Staten voor Marokko kiezen. Maar het gaat om een fundamenteel recht. Het Saharaanse volk moet zijn eigen toekomst kunnen kiezen. Polisario staat nu veel sterker dan in 1976, doordat het nu heeft gekozen om langs vreedzame weg de mensenrechten te verdedigen.”

Een deel van haar familie bevindt zich in de Polisariokampen, maar Haidar woont met haar twee kinderen in de stad Laâyoune, in de Westelijke Sahara. Ze verdween van 1987 tot 1991, nadat ze door de Marokkaanse politie was opgepakt met pamfletten bedoeld voor een bezoekende VN-delegatie. Naderhand bleek ze te zijn vastgehouden in de beruchte ‘zwarte gevangenis’ voor politieke gevangenen in Laâyoune. Ze groeide uit tot een icoon van de strijd voor onafhankelijkheid en een geduchte tegenstander van de Marokkaanse machthebbers. In 2005 werd ze opnieuw zeven maanden vastgezet na een protestdemonstratie.

Deze weken bezocht ze Spanje voor een medische behandeling van gewrichtsletsels, reuma en een maagzweer, resultaat van mishandelingen en een hongerstaking. De doktoren in Laâyoune vertrouwt ze niet. Haar huis wordt voortdurend bewaakt door de Marokkaanse autoriteiten. Tijdens haar dagelijkse wandeling van een uur wandelt de politie mee. Eerder ontving Haidar dreigtelefoontjes. „Als je niet ophoudt, word je uit de weg geruimd”, was volgens haar de boodschap.

Haidar schat dat onder wijlen koning Hassan II zeker 3.000 mensen in de Westelijke Sahara zijn verdwenen. Nog steeds is onderdrukking aan de orde van de dag, zegt ze. „Op dit moment tellen we in de Westelijke Sahara 58 politieke gevangenen. Bezoekende delegaties uit Europa worden het land uitgezet. Het is net weer gebeurd met vier Franse mensenrechtenactivisten. Op de universiteiten worden studenten uit de Sahara in elkaar geslagen door speciale knokploegen.”

Onderling zijn de Saharanen verdeeld. Een speciale koninklijke adviescommissie van Saharaanse notabelen werkt actief mee aan de uitwerking van plannen voor autonomie onder Marokkaanse vlag. „Een minderheid is pro-Marokkaans”, geeft Haidar toe. De meerderheid volgens haar niet. „Waarom zijn ze anders bang voor een referendum, als ze zo overtuigd zijn dat de Saharanen pro-Marokkaans zijn?”

De rol van Polisario is eveneens omstreden. In de afgelopen jaren raakte de beweging herhaaldelijk in opspraak door beschuldigingen over martelingen, verdwijningen en het vasthouden van Saharanen die terugwillen naar huis. De democratie van de beweging is volgens critici een wassen neus. Haidar wijst de kritiek van de hand. „Onder toezicht van de VN hebben familiebezoeken plaats van kampbewoners aan de Westelijke Sahara. Niemand kiest ervoor om daar te blijven.”

In de Marokkaanse pers is in het verleden herhaaldelijk gesuggereerd dat de autoriteiten haar beter buiten de grenzen moeten houden. Is ze niet bang dat ze niet meer wordt toegelaten? „Nee, ik reis op een Marokkaans paspoort. Ik kan dus aanspraak maken op de Marokkaanse rechten”, zegt Haidar. „Als Marokko de stommiteit uithaalt mij de toegang te weigeren, zal ik de strijd winnen.”

Rectificatie / Gerectificeerd

Correcties en aanvullingen

Polisario

In het vraaggesprek met Polisario-activiste Aminattou Haidar (5 mei, pagina 4) werd gemeld dat in 1981 tot een referendum over de toekomst van de Westelijke Sahara werd besloten. Dat was echter in 1991.