Individuele vrijheid een collectief belang

Ruim tachtig studenten uit Leiden schreven een column over de vraag: Mag je vrijheid aan anderen opleggen?

Nee, zo werkt vrijheid niet, schrijft winnaar Jasper Zuure.

Als ik uit mijn raam kijk, zie ik vogels voorbij vliegen. Van dak naar dak en af en toe duikend om een patatje op te pikken. Jaloers ben ik op deze dieren. Niet omdat ze van de grond eten, maar wel omdat zij kunnen vliegen waar ze maar willen. Het is die onafhankelijkheid die de vogel het symbool van vrijheid heeft gemaakt.

Maar als ik beter kijk, blijken de vogels minder onafhankelijk dan ze lijken. Nadat één vogel de gok heeft gewaagd om het dak van de buren te verruilen voor dat van de overburen, volgen de andere vogels als vanzelf. Een onvermijdelijk automatisme dat het collectief van de vlucht als één bewegend organisme doet overkomen.

In een poging de verloren vrijheid te herwinnen die roofdieren en voedselschaarste hen afnamen, hebben deze vogels onderling een gemeenschap gevormd, waarin zij dankzij wederzijdse afhankelijkheid kunnen overleven. Niet Rousseau, maar de natuurlijke evolutie heeft ze een sociaal contract geschonken. Het is de vlucht die hen voedt – waarin ze veilig zijn en zich kunnen voortplanten.

Jean-Paul Sartre zei dat ieder mens vrij is om te kiezen en zijn verantwoordelijkheid niet kan afschuiven op de omstandigheden of anderen. Maar tegelijkertijd onderschreef hij het belang van solidariteit door openlijk de kant van het marxisme te kiezen. Zelfs de vader van de existentiële vrijheid besefte uiteindelijk dat vrijheid verkregen moet worden via het collectief.

Het is een misverstand dat het streven naar een collectief belang en het behoud van individuele vrijheid per definitie niet samengaan. Op het eerste oog lijken solidariteit en collectief misschien gereserveerd voor het communisme, maar is het westerse streven naar individuele vrijheid niet net zo goed een collectief belang dat gezamenlijk moet worden nagestreefd? Om vrij te zijn moet het individu zich aansluiten bij een collectief dat dit mogelijk maakt. Toen in 1989 de Muur viel, vlogen daarom niet alleen de vogels van Oost- naar West-Berlijn.

Vogels blijven meestal bij hun vlucht, maar maken soms een gewaagd uitstapje. Toch houden zij in hun zoektocht naar voedsel of een broedplaats de vlucht nauwlettend in de gaten. Vrijheid wordt hier door niemand opgelegd, maar juist opgezocht. Want ze willen vrij zijn als een vogel, maar niet vogelvrij worden verklaard.

Jasper Zuure studeert arbeids- en organisatiepsychologie aan de Universiteit Leiden.