Kale ruimtes zijn het decor van machtsmisbruik

Expositie Daniël & Geo Fuchs: STASI - Secret Rooms. T/m 4 juni in Foam, Keizersgracht 609, Amsterdam. Inl: www.foam.nl

De meest intrigerende foto op de tentoonstelling Stasi - Secret Rooms maakt deel uit van een drieluik over het archief van de Stasi, de geheime dienst van de DDR. Twee van de drie foto’s tonen stellages met losse archiefbladen en keurige kartonnen archiefdozen. Al deze paperassen bevatten de levens van DDR-burgers die bespioneerd werden door Duitse geheim agenten of informanten. Het is de papieren imprint van een perfectionistische dictatuur. Maar op de rechterfoto liggen tientallen vormeloze postzakken in de rekken. Ze bevatten honderdduizenden papiersnippers. Het verhaal van die zakken is krankzinnig en typisch Duits.

Na de val van de Muur in november 1989 gaf de laatste Stasi-chef, Erich Mielke, opdracht tot de vernietiging van de archieven. Zijn medewerkers gingen haastig aan de slag. Pas in januari 1990 werden ze daarbij op heterdaad betrapt door de leden van het oppositionele Bürgerkomitee. De activisten bezetten de kantoren van de Stasi om te voorkomen dat sporen uit het verleden werden gewist. Later werden al die snippers uit de papierversnipperaar weer netjes bij elkaar gezocht en in zakken gestopt. Vijftienduizend zakken met dossiers, circulaires, Dienstbefehle en ander bureaucratisch ongerief. Niets mocht weg. Daar bleef het niet bij. Ook in deze Vergangenheitsbewältigung spannen de Duitsers de kroon: al jarenlang zijn medewerkers van de BStU, de Bundesbeauftragte für die Stasi Unterlagen, die snippers weer aaneen aan het plakken. Zo wordt snipper voor snipper het bewijsmateriaal hersteld.

Op 29 december 1991 maakte de wet op de Stasidossiers de 180 kilometer archief van de Stasi, onder voorwaarden, voor burgers toegankelijk. Zo werd het Stasi-archief in Berlijn-Lichtenberg de best ontsloten nalatenschap van een geheime politie ter wereld.

Veel fotografen hebben zich de afgelopen vijftien jaar laten inspireren door de resten van de Koude Oorlog. Bunkers, kazernes, gevangenissen, concentratiekampen, delen van de Muur zijn de betonnen getuigen van de recente geschiedenis van Europa. Het Duitse kunstenaarsduo Daniël & Geo Fuchs maakte met STASI - Secret Rooms een fotodocumentaire over het onderdrukkingsapparaat van de DDR.

De foto’s van Fuchs & Fuchs lijken geënsceneerd, maar de kunstenaars beklemtonen dat ze alleen kleine dingen in de ruimtes hebben verschoven. Ook met het kille tl-licht of het vale daglicht dat door de halfverduisterde raampjes naar binnen valt is niet geknoeid. De tentoonstelling heeft daardoor een koele schoonheid, die in een doodstil museum op een vroege zondagochtend bepaald overrompelend is.

Weggefilterd is het geworstel van de mens met het communistische systeem, zoals we die kennen uit films als Das Leben der Anderen en Goodbye Lenin en uit tal van romans die verschenen zijn na de Wende. De kale ruimtes zijn het decor van vernedering en machtsmisbruik. Dat geeft de foto’s een explosieve lading.

Het leven moet de toeschouwer zelf toevoegen: voetstappen door lege gangen. Geritsel in archiefmappen. Telefoongerinkel. Een typende secretaresse. Schuifelende voeten op de luchtplaats van gevangenis Bautzen II, ook wel de Stasi-Knast genoemd.

Fuchs & Fuchs fotografeerden de ruimtes als was het design. Kale kamers, spaarzaam gemeubileerd. Een bureau met wat stempels, een kast, saaie gordijnen, een stramme stoel, een portret van DDR-leider Erich Honecker aan de muur. Maar ook een gang met openstaande gecapitonneerde celdeuren in de onderzoeksgevangenis Hohenschönhausen in Berlijn, die op geen enkele stadsplattegrond was ingetekend. Een verhoorkamer, een cel met een ligbad open en bloot achter tralies. Of een stilleven met brits, wc-emmer en waterkan, beschenen door gefilterd licht vanachter een tralieraam.

Toen na de Wende de werk- en woonvertrekken van de politieke leiding van de DDR werden ontdekt, verbaasde iedereen zich over de spartaanse soberheid van de machtigste mannen van het land. Ook op deze tentoonstelling treft de burgertruttige, zuiver functionele inrichting van de kantoren: kaal teakhout, met stof beklede harde houten stoelen, de bescheiden badkamer en keuken van Mielke, de onbenullige buitenhuisjes van de politieke top in Waldsiedlung Wandlitz. Het maakt allemaal een benepen indruk. Maar intussen beslisten zij over vrijheid of gevangenschap van hun onderdanen.

In Das Leben der Anderen moet geheim agent Wiesler een scenarioschrijver en zijn vriendin dag in dag uit bespioneren. Hij installeert zich op de zolder boven het appartement van de schrijver en neemt alle gesprekken op. Langzaam gaat hij zich identificeren met zijn slachtoffers. Uiteindelijk belazert hij de Stasi door belangrijke informatie te verdonkeremanen. De film lokte onmiddellijk discussie uit over de vraag: kan een Stasibeambte een menselijk gezicht hebben? Natuurlijk kan dat. In die kale functionele kamers deden kantoorfrikken, meelopers en echte machtswellustelingen dag in dag uit hun werk. Ongetwijfeld ging ook daar zo heel af en toe een pennenlikker uit de pas lopen.