De waarheid over rood haar

De foto’s die Hanne van der Woude maakte van roodharigen zijn vanaf deze maand te zien in het Fotomuseum Den Haag. Wetenschapsredacteur Sander Voormolen ontzenuwt diverse misverstanden over roodharigen.

‘Roodharigen hebben iets mystieks, alsof ze niet van deze wereld zijn’, zegt fotografe Hanne van der Woude. ‘Ze maken iets bij me los.’ Van der Woude portretteerde zo’n honderdvijftig Nederlandse roodharigen. Haar modellen poseren telkens in een buitenlandschap en dat geeft een sprookjesachtig, dromerig effect.

Rood haar valt op. Rood haar is een uitzondering. Naar schatting tussen de 2 en 4 procent van de Nederlanders heeft rood haar. Schotland en Ierland tellen naar verhouding de meeste roodharigen, respectievelijk 13 en 11 procent. Zelfs daar blijft het een opvallend fenomeen.

Rood is niet alleen een haarkleur, het is een persoonlijkheid, zo willen mensen graag geloven. Volksverhalen dichten aan roodharigen bijzondere eigenschappen toe. Ze zouden fel zijn, bovengemiddeld veel seksuele partners hebben, gevoeliger zijn voor pijn en langer last houden van bloedingen en verwondingen. Door hun vaak bleke huid kunnen zij slecht tegen zonlicht en zijn ze gevoeliger voor huidkanker. Al tien jaar lang duikt hardnekkig het bericht op dat roodharigen gedoemd zijn uit te sterven. Doordat andere haarkleuren in de overerving dominant zijn, zou rood haar op den duur het onderspit delven. Rond 2100 zou er geen roodharige meer over zijn.

Zulk nieuws gaat er blijkbaar in als koek, want het duikt door de jaren heen overal weer op in verschillende media. Maar het is niet waar. Rood is weliswaar geen dominante haarkleur, maar verdwijnen zal het niet zo maar. Roodhaargenen zouden alleen kunnen verdwijnen als bezitters ervan relatief minder nakomelingen zouden krijgen Maar roodharigen zijn even vruchtbaar als anderen.

De bron van de valse berichten blijkt de Oxford Hair Foundation, een Britse onderzoeksinstelling die werkt in opdracht van cosmeticagigant Procter and Gamble. Nooit is precies opgehelderd met welke motieven zij dit bericht de wereld instuurden. Wel vaker wordt er gegeurd met wetenschappelijk onderzoek om bijzondere eigenschappen die aan roodharigen worden toegedicht te bekrachtigen. Maar volgens Peter de Knijff, hoogleraar populatie- en evolutiegenetica bij het Leids Universitair Medisch Centrum en zelf roodharig, is het enige wat wetenschappelijk goed is onderzocht dat roodharigen een hoger risico hebben op huidkanker. ‘Alle andere studies zijn boterzacht of volslagen flauwekul.’ Die indruk heeft ook Tim Wentel, derma toloog in opleiding aan het Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam. Hij zette allerlei feiten en mythen over roodharigen op een rij. Het verhaal dat roodharigen heviger bloeden noemt hij bijvoorbeeld ‘volstrekte nonsens’. Toch blijft het volgens Wentel hardnekkig rondzingen, ook onder medisch personeel. ‘Wellicht is dit vooroordeel te verklaren uit het feit dat blauwe plekken langer zichtbaar blijven bij roodharigen, omdat zij nu eenmaal een lichtere huid hebben.’

Het geloof dat roodharigen vaker een vuriger, feller karakter zouden hebben stamt volgens Wentel mogelijk al uit de Romeinse tijd. ‘De Romeinen vochten tegen de Picten en de Kelten en waren onder de indruk van hun vechtlust en rode haren. Met name de roodharige Keltische koningin Boadicea sprak tot hun verbeelding. Bij een veldslag onder haar leiding werden de Romeinen in de pan gehakt. Een tweede veldslag verloren de Kelten echter. Daarbij werden ook heel veel slaven buitgemaakt. Op een gegeven moment werd het zelfs hip in Rome om een roodharige slaaf te hebben.’ Een andere populaire verklaring voor de strijdlust van roodharigen is het idee dat zij als kind vaker gepest zijn vanwege hun afwijkende uiterlijk. Wentel: ‘Het kan zijn dat ze daarvan assertiever zijn geworden, maar daar is nooit goed onderzoek naar gedaan.’

Betrouwbaarder lijkt het onderzoek van de Amerikaanse anesthesioloog Edward Liem van de University of Louisville. Hij ontdekte dat roodharige vrouwen gevoeliger voor pijn zijn dan donkerharige vrouwen. Hij deed een experiment met vrouwen onder narcose die hij elektrische schokjes gaf. Hij noteerde bij welke dosis van het anesthesiemiddel de pijnreflexen verdwenen. Bij roodharigen lag die grens 20 procent hoger dan bij de donkerharige vrouwen. Wentel: ‘Deze proef bevestigde het al langer bestaande vermoeden dat roodharigen minder reageren op anesthesie.’ Maar het is de vraag of de proeven van Liem wel uitsluitsel geven. Zijn onderzoek omvatte slechts tien roodharige vrouwen en nog eens tien donkerharige vrouwen als controlegroep.Voor een overtuigend bewijs houdt dat niet over.

Sommige wetenschappers hebben het vermoeden uitgesproken dat rood haar een erfenis is van Neanderthalers, die immers de moderne mens voorgingen in het leven in noordelijke streken. Ook zij zouden baat gehad hebben bij de lichte huid die met roodharigheid gepaard gaat. Vorig jaar verscheen in het vooraanstaande wetenschappelijke tijdschrift Science inderdaad een studie waaruit naar voren kwam dat Neanderthalers waarschijnlijk rood haar hadden. DNAuit de botten van twee Neanderthalers bevatte een mutatie in het MC1R-gen. Het bleek echter een variant die nog nooit bij mensen is gezien en die ook niet bestaat bij roodharige apen, zoals de orang-oetan.

Rood haar bij Neanderthalers, maar niet door dezelfde genetische varianten zoals wij die hebben. Ze zijn daarmee afgeschreven als voorouders van de roodharigen. Volgens geneticus De Knijff bewijst het onderzoek zelfs niet onomstotelijk dat Neanderthalers rood haar hadden.‘De onderzoekers hebben het wel heel aannemelijk gemaakt. Dit was een heel zorgvuldige, objectieve studie. Ik zou niet weten hoe je het beter zou kunnen bewijzen.’

En wat is er waar van het geloof dat roodharige vrouwen seksueel actiever zijn dan blondines of brunettes? Dit verhaal circuleert in talloze kopieën op internet en ze verwijzen allemaal naar een onderzoek van de Hamburgse seksuoloog Werner Habermehl. Volgens de berichten ontdekte hij dat 15 procent van de ondervraagde roodharige vrouwen toegaf weleens vreemd te zijn gegaan tegen slechts 10 procent van de overige vrouwen. Zelfs vrouwen met een vaste relatie laten hun partner weten dat ze ongelukkig zijn door hun haar rood te verven. Ze zeggen daarmee in feite dat ze op zoek zijn naar iets beters, aldus Habermehl.

De seksuoloog zou voor het onderzoek ‘honderden’ vrouwen hebben ondervraagd, maar de resultaten zijn nooit gepubliceerd. Dermatoloog in opleiding Wentel vertrouwt het niet. ‘Het lijkt mij slecht onderzoek, willekeurige vrouwen een vragenlijst voorleggen, en daaruit te concluderen hoeveel partners en hoe vaak seks zij hadden. Maar ik heb de studie zelf niet in handen gehad.’

Werner Habermehl blijkt een wetenschappelijk adviesbureau te runnen in Hamburg. Het kost enige moeite om hem op te sporen, maar dan klinkt het aan de telefoon ‘Habermehl.’

Details van de studie herinnert hij zich niet meer: ‘Het is van heel lang geleden. De resultaten zijn niet gepubliceerd, het was in opdracht van een van mijn cliënten.’ Waarschijnlijk was dat het blad Men’s Health, dat immers in november 2001 als eerste de resultaten afdrukte. Maar Habermehl heeft het zo aan de telefoon niet paraat. Is het rapport nog beschikbaar? Habermehl zucht: ‘Dan moeten we het hier ergens gaan opzoeken. Dat gaat heel lang duren en het zal ook wel wat gaan kosten.’

Sander Voormolen heeft twee zonen met rood haar.

Van Hanne van der Woude’s foto’s verschijnt deze maand het boek: MC1R, natuurlijk rood haar, d’jonge Hond, 39,95 euro. De gelijknamige tentoonstelling in het Fotomuseum Den Haag is te zien van 8 mei tot en met 29 juni. Zie ook fotomuseumdenhaag.nl en hannevanderwoude.nl