‘Kennelijk kun je ver gaan’

Acteur Cas Enklaar noemt in zijn boek over zijn theaterleven zijn collega’s bij naam en toenaam. „Ik wilde grappig zijn, en grappig is vals.”

In de zomer en het najaar van 1989 doorkruiste acteur Cas Enklaar (1943) zijn woonplaats Amsterdam. Hij fotografeerde alle plekken die betekenis voor hem hebben. Hij plakte de zwart-wit foto's met ouderwetse fotohoekjes in zeven dummy’s en schreef er een begeleidende tekst bij.

Huizen en herinneringen heet deze zoektocht naar zijn persoonlijke verleden, die veertig jaar omspant. Nadat Enklaar drie jaar kunstgeschiedenis studeerde ging hij naar de Amsterdamse Toneelschool. Vervolgens was hij in 1970 een van de oprichters van het befaamde gezelschap het Werkteater.

Aan de hand van honderden foto’s van huizen, theaters, de melkboer, een stadspark, de Febo-snackbar, badhuis en sauna, de homoseksuele ontmoetingsplaats in de kelder van het Odeon Theater, cafés en buurtbioscopen schetst Enklaar een beeld van zijn leven, vriendschappen en liefdes.

Hoewel de herinneringen nooit voor publicatie bedoeld waren, is op verzoek van Uitgeverij Prometheus een selectie verschenen. In de oorspronkelijke versie noemt Enklaar iedereen bij naam, zeker bekenden uit de kunstwereld als Ellen Vogel, Olga Zuiderhoek, Ramses Shaffy, Gerardjan Rijnders, Peter Schat, Joop Admiraal, Peter Schat, Marina Schapers, Shireen Strooker, Els Ingeborg Smits, Helmert Woudenberg en Marja Kok. Sommigen zijn inmiddels overleden.

Enklaar spaart in zijn boek niemand; zichzelf niet, anderen niet. Zo schrijft hij over Ramses Shaffy: „Hij vond dat ik iets van een Poolse prins had, wat erg goed uitkwam omdat hij ‘ook van Poolse afkomst was’, terwijl ik voornamelijk haast had om (met hem) in mijn bed te geraken.” Geen moment heeft Enklaar overwogen bij publicatie initialen of fictieve namen te gebruiken. „Ik weet dat ik de privacy van velen heb geschonden”, erkent Enklaar in zijn Amsterdamse bovenwoning niet ver van de Prinsengracht. „Natuurlijk willen mensen over Ellen Vogel lezen en niet over iemand die E.V. heet. Ik wilde grappig zijn, en grappig is vals. Ellen, Olga, Gerardjan, Els, Marja: ze komen allemaal in mijn boek voor. Wel moet ik toegeven dat ik me aanvankelijk ongerust maakte. Veel van mijn verloofdes die niet uit de kunsten komen zijn wel anoniem. Theatermensen mogen gerust een plaats op de voorgrond.”

Hoe is het voor betrokkenen om in Huizen en herinneringen te staan? Een van hen is Jaap Jansen, voormalig directeur van Uitgeverij Van Gennep. Hij was gedurende meer dan vijfentwintig jaar levenspartner van acteur Joop Admiraal aan wie Enklaar de volgende onthullende herinnering wijdt: „Een keer, tegen de tijd dat het bedtijd werd en iedereen weg was, dweilde Joop zo stoned en laveloos over het harige vloerkleed, dat ik van binnen van afkeer verkilde en niet met hem naar bed wilde. Hij brabbelde nonsens over de uitstraling van een sinaasappel die op een lage salontafel lag en begon daarna te lallen dat hij een hoer was en dat ik beter weg kon gaan, ik was nog fris en onschuldig...” Desondanks eert Enklaar zijn collega als „een grote liefde, een van mijn belangrijkste vriendschappen en een van mijn belangrijkste minnaars”.

Jansen noemt Huizen en herinneringen „een uitzonderlijk boek”. Hij zegt: „Soms heeft hij Joop wel erg dweilend getypeerd. Maar Joop heeft ook gedweild, dat klopt. Ik houd niet van sleutelromans of verdraaide namen. Als je kiest voor deze onopgesmukte vorm moet je voluit gaan. Ik ken geen boek waarin seks, adressen en one night stands zo met elkaar zijn verweven. Als uitgever heb ik destijds gemerkt dat het prijsgeven van intimiteiten in boekvorm mensen eerder met trots vervult dan dat ze vreselijk kwaad worden. Kennelijk kun je ver gaan.”

Uit Huizen en herinneringen blijkt dat Enklaar tot zijn 24-ste maagd was, onwetend van lichamelijke liefdes en seksuele escapades. Enklaar: „Ik had een romantische instelling en wilde me verloven. Na mijn ontmaagding werd ik extreem avontuurlijk en exhibitionistisch, zeker in de tijd van het Werkteater: je hoefde maar naar me te wijzen en ik deed alles uit. In mijn jeugdjaren in Den Helder was ik juist buitensporig preuts. Aan het strand was ik bang om me om te kleden en een zwembroek aan te trekken. In mijn boek schrijf ik dat ik erachter wilde komen wat mijn homoseksualiteit betekent.”

De autobiografische invalshoek van Huizen en herinneringen valt samen met de stijl van het voormalige Werkteater. De acteurs van dit collectief putten uit hun eigen leven om voorstellingen te maken. Marja Kok, actrice van het eerste uur, heeft weinig te vrezen. Enklaar schrijft „verbluft te zijn door Marja’s grote schoonheid en gelijkenis met Marilyn Monroe”. Kok: „Het boek is een kroniek van die tijd. Wij gebruikten onze persoonlijke belevenissen en ontdekten dat die een universele geldigheid hadden. We dachten er niet aan dat we iemands privacy zouden aantasten. We zochten naar karakters en gebeurtenissen, en vonden die in onze onmiddellijk nabijheid. Dat sprak vervolgens enorm tot de verbeelding van het publiek.”

In de voorstelling Toestanden (1972) speelde Cas Enklaar de rol van een moeder, geïnspireerd op zijn eigen moeder. Na afloop vroeg zij aan haar zoon: „Zo erg ben ik toch niet?” Cas Enklaar zegt nu: „Ik kon mijn moeder natuurlijk geruststellend antwoorden dat het zo erg inderdaad niet was.”

Actrice Olga Zuiderhoek herkent de acteur Enklaar in de schrijver van dit herinneringsboek: „Hij speelde graag rollen waarin zijn karakter begerig op de teleurstelling afstevent. Hij is vertrouwd met het feit dat een liefde sneu afloopt. Hij kon op een repetitie komen en verzuchten dat hij zo heerlijk met de zoveelste naar bed was geweest. ‘Ik lijk wel een hoer!’, riep hij uit. Maar de volgende ochtend was het weer voorbij. Voor mij is die openhartigheid de enige noodzaak om zo te schrijven, anders moet je het niet doen.”

Toneelspeelster Els Ingeborg Smits kent Cas Enklaar vanaf haar achttiende. „Mijn hart ging bonzen bij de passages waarin ik voorkom,” zegt ze. „Hij noemt me zelfs een aanstelster met de misplaatste opwinding die mensen hebben als ze naar een voetbalwedstrijd op televisie kijken. Misschien was ik eens zo’n drukdoenerig meisje. Hij kwam bij ons thuis en we zijn eens in bed beland. Voor mij is het moeilijk afstand te nemen, we zijn vertrouwd met elkaar en hebben vaak samen gespeeld. Cas is altijd iemand geweest die alles vertelde en vooral alles doorvertelde.”

Enklaar: „Als iemand me vroeg: ‘Kun je een geheim bewaren?’ wist diegene dat ik het meteen doorvertelde. Nu ben ik ouder, kan ik wel geheimen bewaren.”

Voor actrice Ellen Vogel toont Enklaar een flirterige bewondering. Dat herinnert zij zich nog goed. Vogel verwachtte dat het „boek een chronique scandaleuse zou zijn van het Amsterdamse theaterleven”. Dat is haar meegevallen. Wel vindt ze het mooi dat Enklaar de rol van bewonderende, jonge toneelspeler in deze herinneringen doorzet.

Regisseur Gerardjan Rijnders heeft het boek in een adem uitgelezen: „Voor mij gaat het over bindingsangst. Al die honderden namen en avonturen staan voor de angst je aan iemand te hechten. Ergens staat het verhaal dat ik Cas vertel over de dood van mijn eerste geliefde Hans Eltink met wie Cas ook bevriend was, en zelfs meer. Zoals hij het beschrijft wilde ik zijn emoties peilen. Want in zijn optiek kan ik slecht met gevoelens omgaan. Ik neem daar geen aanstoot aan.” Wel vraagt Rijnders zich af „of voor een buitenstaander de kleine wereld van Olga’s, Jopen en Elsjes boeiend is”.

Enklaar legt alles vast: „Je moet het boek zien alsof ik met mijn moeder door de stad loop en haar vertel wat er daar achter dat raam is gebeurd en in dat huis. Welke films ik waar zag. Welke toneelstukken. De liefdes waren het allerbelangrijkste voor me, maar nu ik terugdenk besef ik dat het vluchtig is geweest. Het beklijft niet. Ik heb me nooit aan iemand gebonden. Ik voel wel teleurstelling dat het voorbij is, net als een theatervoorstelling: het waait weg.”

Cas Enklaar: ‘Huizen en herinneringen’. Uitg. Prometheus, € 25,-Cas Enklaar en Els Ingeborg Smits spelen in Van oude mensen, de dingen die voorbijgaan. Inl.: www.hummelinckstuurman.nl