Bij drie supermarkten op zoek naar aanbiedingen

In Brazilië zijn prijzen van sommige levensmiddelen dit jaar hard gestegen. Anticiperend op mogelijke rijsttekorten, overweegt de overheid een hogere exportheffing op rijst in te voeren.

De laatste maanden is het hard gegaan, met sommige prijzen in de Braziliaanse supermarkten. Feranda Carvalho (37 jaar) moest bepaalde vertrouwde, ‘betere’ producten links laten liggen. Of inruilen voor B-merken. Ze moest ook langer op zoek naar betere aanbiedingen, in verschillende winkels. „Het leven is duurder geworden. Vooral de prijs van tomaten is hard omhoog geschoten”, zegt Carvalho.

Carvalho (kort zwart haar, brilletje) is onderwijzeres. „Geen vetpot, ik verdien zo’n 400 euro per maand.” Oorspronkelijk komt zij uit São Paulo, maar ondertussen woont zij al ruim tien jaar in de volkswijk Catete, in de zuidelijke zone van Rio de Janeiro. Ze gaat naar drie verschillende supermarkten: Zona Zul, Sendas en Mundial. De laatste is het goedkoopst, maar het verste weg („Mundial kost me een buskaartje”). Dus maakt ze voortdurend rekensommetjes, om te kijken wat financieel het slimst is.

Het koopgedrag van Carvalho is noodzakelijk geworden in Brazilië. Want de prijzen van diverse levensmiddelen zijn fors gestegen dit jaar, zo blijkt uit cijfers van het overheidsinstituut voor de statistiek, IBGE (Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística). De grootste uitschieter zijn tomaten: een stijging van 56 procent in het eerste kwartaal van 2008. Daarna volgen de zwarte bonen (vast onderdeel van het nationale menu). Die werden in drie maanden tijd 46 procent duurder.

In Brazilië is de discussie over stijgende voedselprijzen in volle gang. Steeds meer berichten komen naar buiten over duurder wordende levensmiddelen. Hoewel de inflatie in Brazilië relatief laag is (4,46 procent in 2007), is de verwachting dat die dit jaar zal oplopen.

Een eenduidige verklaring voor de recente prijsstijgingen is er echter niet. Is het de snelgroeiende economie (5,3 procent in 2007) van Brazilië, die de vraag stuwt? Zo zijn er de afgelopen twee jaar als gevolg van de relatief lage rente 20 miljoen nieuwe consumenten bijgekomen die op krediet leven, met behulp van leningen en creditcards. Of komt het door prijstoenames in het buitenland, waarvandaan sommige voedingsmiddelen geïmporteerd worden?

De Braziliaanse overheid is ondertussen op haar hoede. Voedselrellen in Egypte en Haïti zijn in Brazilië niet onopgemerkt gebleven. Net als de omhooggeschoten prijs van rijst in Azië. Zelf is het Latijns-Amerikaanse land een belangrijke producent en exporteur van rundvlees, kippevlees en varkensvlees, soja, maïs, koffie, suiker en fruit. Landbouw is goed voor ruim 10 procent van het bruto binnenlands product.

De regering van president Lula maakt zich, met het oog op ontwikkelingen in het buitenland, vooral zorgen over dreigende rijsttekorten in eigen land. Vooralsnog is de prijs van rijst in de supermarkt in de eerste drie maanden ‘slechts’ met 2,99 procent gestegen. Maar ten opzichte van een jaar geleden is de groothandelsprijs van rijst met ruim 20 procent gestegen.

De verwachting is dan ook dat de winkelprijzen van rijst de komende tijd sneller oplopen. In een land als Brazilië, dat een enorme inkomensongelijkheid kent, tasten grote prijstoenames vooral de koopkracht van de armere delen van de bevolking hard aan.

Een speciale rol, ter voorkoming van voedseltekorten in Brazilië en explosieve prijsstijgingen, is weggelegd voor CONAB (Companhia Nacional de Abastecimento), een nationale maatschappij voor voedselvoorziening, die onderdeel is van het Braziliaanse ministerie van Landbouw. Deze organisatie is nieuw leven ingeblazen onder het bewind van Lula, nadat het systeem van voedselvoorziening in de jaren negentig in het slop was geraakt.

Sinds Lula in 2002 aan de macht kwam, zijn er zo’n vijftig opslagplaatsen geopend. Daar ligt onder meer rijst, tarwe en maïs opgeslagen, opgekocht door CONAB van in het bijzonder de kleinere familiebedrijven. CONAB ondersteunt zo het kleinbedrijf in de landbouw, dat op een minimumprijs kan rekenen. Het opkoopproces moet tegelijkertijd deels de voedselvoorziening waarborgen.

Vooralsnog lijkt Brazilië niet snel op een rijstcrisis af te stevenen. Het land produceerde de afgelopen drie jaar net iets minder rijst dan het consumeerde. De import van rijst is beperkt. Bovendien ligt er in de magazijnen van CONAB ongeveer 1,2 miljoen ton rijst opgeslagen. Een deel daarvan zal mogelijk binnenkort door CONAB worden geveild, om verdere prijsstijgingen af te remmen. De rijst afkomstig van CONAB mag niet worden geëxporteerd.

Volgens Francisco Schardong, van de Braziliaanse landbouwconfederatie CNA (Confederação da Agricultura e Pecuária do Brasil) overdrijft de regering de vrees voor een rijstcrisis. Schardong is voorzitter van de sectie rijst van CNA, een belangenclub van boeren. Vanuit de deelstaat Rio Grande do Sul zegt hij via de telefoon: „Er is nog genoeg rijst voorhanden. Er is geen reden voor de overheid om in te grijpen.”

Zijn opmerking is begrijpelijk. De CNA vreest dat de overheid mogelijk hogere exportheffingen invoert op rijst – het land exporteert jaarlijks zo’n 400.000 ton rijst, terwijl het zelf zo’n 11,9 miljoen ton produceert. Mocht het komen tot rijsttekorten of een prijsexplosie, dan zou de regering wel eens hogere uitvoerbelastingen kunnen heffen, om een vlucht van rijst naar het buitenland in de kiem te smoren. „De regering overweegt dat, en het zou een slechte zaak zijn voor de marktwerking. We exporteren daarbij vooral speciale kwaliteitsrijst. Het gaat niet om grote hoeveelheden”, zegt Schardong.

Onderwijzeres Carvalho heeft begrip voor de alertheid van de regering. „Brazilië heeft in het verleden vaker te kampen gehad met hyperinflatie en economische crises. In 1998 zaten we ook in een crisis, toen waren er vleestekorten en stonden er ellenlange rijen bij de supermarkt. Dat zijn pijnlijke herinneringen.”

Meer over de voedselcrisis op nrc.nl/voedselprijzen