Zorgeloze beelden onder lagen stof

Filmpjes uit de jaren dertig vertellen het verhaal van de (andere) joodse familie Frank.

Er ligt nog genoeg uniek beeldmateriaal te verstoffen in archieven, zeggen filmers.

Sam Frank mety twee kinderen
Sam Frank mety twee kinderen

Zonovergoten en zorgeloos, zo ziet het leven eruit op de filmpjes die Sam Frank eind jaren dertig van zijn gezin maakte. Zijn twee dochtertjes spelen in de tuin en eten lachend uit een mand vol rijpe kersen. Ook de plaatselijke harmonie, waarvan hij secretaris en sponsor was, is in volle glorie vastgelegd. Het zijn idyllische opnamen uit de Betuwse gemeente Ochten, waar het altijd vrede lijkt te zijn. Zelfs de beelden van de militairen van de Grebbelinie, die hier vanaf 1939 werden ingekwartierd, stralen nog niets grimmigs uit. Iedereen kijkt vrolijk in de camera, iedereen heeft het naar zijn zin.

De amateurfilmpjes in de documentaire De andere familie Frank, die zondagavond wordt uitgezonden als special van Andere Tijden, laten echter niet zien wat er verder gebeurde. Dat wordt verteld door de oude mensen – plaatsgenoten, ooggetuigen, vroegere vriendinnetjes van de meisjes Frank – wier herinneringen de filmfragmenten aanvullen.

Het gezin Frank was joods. Dat wist iedereen destijds wel, maar het deed er niet toe. „Die waren zo ingeburgerd dat niemand erover praatte, dat ze joden waren”, zegt een man. En een ander heeft het weliswaar over „Frank de jood”, maar met de achteloosheid waarmee zoiets voor de oorlog nu eenmaal werd gezegd. Wat er veel meer toe deed, was dat Sam Frank een vooraanstaand Ochtenaar mocht heten. Met een bloeiende textielwinkel waarvoor reclame werd gemaakt op een door de Harmonie meegedragen banier: „Draagt Frank’s kleding!”

Vader, moeder en dochtertjes Frank, het enige joodse gezin in Ochten, werden in 1943 weggehaald („half Ochten was uitgelopen”, aldus een geïnterviewde) en zijn vergast in het concentratiekamp Sobibor. De filmpjes belandden in een kluis bij het Joods Historisch Museum in Amsterdam, waar ze werden ontdekt door de gerenommeerde beeldresearcher Gerard Nijssen.

„Het bleek een ongelooflijke schat te zijn”, constateert regisseur Erik Willems die de documentaire maakte. „Je komt zelden iets uit die tijd tegen over het joodse leven buiten Amsterdam. Ik ben meteen naar Ochten gegaan om te weten te komen hoe die mensen nog voortleven in de herinnering van de dorpsgenoten.”

Ze kregen het predicaat ‘de andere familie Frank’ om hen te onderscheiden van de wereldberoemde onderduikers in het Achterhuis. Maar in werkelijkheid waren er nog veel meer. Alleen al uit Nederland zijn tijdens de bezetting zo’n 2.900 mensen vermoord die de naam Frank droegen.

De vondst roept intussen de vraag op hoeveel authentiek filmmateriaal uit de Tweede Wereldoorlog nog te voorschijn kan komen vanonder het stof in diverse archieven.

Is het eind niet in zicht?

„Nee”, antwoordt Gerard Nijssen zonder aarzeling. „Voor de nieuwe serie De oorlog, die de NPS volgend jaar uitzendt, ben ik nu in allerlei buitenlandse archieven aan het zoeken naar nog onbekende beelden van Nederland tijdens de bezetting. In een Duits archief heb ik alweer nieuw materiaal opgespoord van de intocht van de Duitsers in Amsterdam en ook heb ik privémateriaal gevonden van een Duitse militair in Dordrecht.”

Het houdt nog lang niet op, zegt Nijssen. „De reden is dat in veel archieven film tot voor kort als een stiefkindje is behandeld. Er was nooit veel aandacht voor. Zo hebben die beelden van de familie Frank uit Ochten jarenlang bij het Joods Historisch gelegen zonder dat er iets mee was gebeurd. En de filmpjes die Andere Tijden een tijd geleden heeft uitgezonden van Nederlandse bleekneusjes die in 1945 naar het buitenland werden gestuurd om wat aan te sterken, hebben twintig jaar lang in het gemeentearchief van Venlo gelegen zonder dat iemand ernaar omkeek. Daarom is er nog steeds veel te vinden.”

Wel worden programmamakers die archiefmateriaal willen gebruiken, steeds vaker gehinderd door de pittige tarieven die door rechthebbenden in rekening worden gebracht. Menigeen heeft inmiddels ontdekt dat er grof geld mee te verdienen valt. „Grote organisaties hebben grootscheeps archieven opgekocht”, beaamt Nijssen. „Als we voor In Europa het dubbele budget hadden gehad, hadden we veel meer kunnen doen.”

De filmpjes van de familie Frank mochten echter gratis worden gebruikt, zegt directeur René Mendel van de productiemaatschappij Interakt. „Gelukkig zijn er nog mensen die het belangrijk vinden dat zo’n verhaal wordt verteld. Maar andere archieven vragen steeds meer geld. Met als gevolg dat het langzamerhand goedkoper wordt de gebeurtenissen na te laten spelen dan dat je de authentieke beelden laat zien. Dat zou natuurlijk een heel slechte ontwikkeling zijn.”

De andere familie Frank, zondag 4 mei, Ned.2, 20.45-21.45u.Web: www.anderetijden.nl