Weigermacht is ook macht, of: ga gewoon weg

Musical- en theatergrootondernemer Van den Ende heeft zich abrupt teruggetrokken uit de vastgoedontwikkeling. Zijn bedrijf Living City was betrokken bij een aantal ambitieuze projecten waarbij theater, wonen en werken elkaar zouden versterken, en werkte daarbij samen met enkele spraakmakende heren die wisten hoe het er in de vastgoedwereld aan toe gaat. Die werden in november opgepakt bij een grootschalig fraudeonderzoek van de fiscale en economische opsporingsdiensten.

Van den Ende liet een intern onderzoek uitvoeren, en kreeg ernstig last van zijn hart toen hij de conclusies onder ogen kreeg. „Met deze wereld wil ik niets meer te maken hebben”, besloot hij, hij stopte alle lopende zaken, bood het personeel een afvloeiingsregeling aan en is nu bezig met het opruimen van de brokken.

Er zijn natuurlijk nogal wat partijen die hem de komende tijd het leven zuur zullen maken met processen over niet nagekomen afspraken. De advocaten van zijn voormalige vastgoedpartners hebben in ieder geval al het nodige tromgeroffel laten horen. Die kortetermijnellende had hij kunnen vermijden door zich te laten meevoeren aan de leiband van de voldongen feiten, de aangegane verplichtingen en het geld dat er al in zat. Natuurlijk was hij dan dieper in het moeras gezakt, maar het is erg verlokkelijk vandaag de acute pijn te ontlopen en te hopen dat de grotere ellende straks niet komt. Maar dat deed hij niet, hij bleef trouw aan zichzelf. „Ik ben zesenzestig, en ik wil me in deze fase van mijn leven niet om dit soort zaken druk maken. Ik trek de stekker eruit.”

Het was een groot besluit, met grote gevolgen voor werknemers, ontwikkelingsprojecten en zelfs voor de culturele infrastructuur van enkele steden. Het is nogal wat om op deze manier je gewicht in de schaal te leggen. Anderzijds legt Van den Ende natuurlijk ook zijn gewicht in de schaal als hij blijft en niets doet. Alleen is dat de schaal aan de andere kant van de balans, de schaal van ogen sluiten en blijven zitten op een rijdende trein waarvan anderen aan het stuur zitten terwijl hij naar de afgrond dendert.

Als je beschikt over een vermogen als dat van Van den Ende, heb je gewoon gewicht, onontkoombaar, en dat leg je in een schaal, links of rechts. In dit geval betekent dat of meedoen in een wereld van dubieuze zaken en daarin meegezogen en medeplichtig worden, of dat weigeren en er duidelijk afstand van te nemen. Weigermacht is ook macht, en die is, spiegelbeeldig, precies even groot als medewerkingsmacht.

Er zijn organisaties van allerlei pluimage, publiek en privaat, ideëel, commercieel, cultureel en crimineel. Eén ding hebben zij gemeen, zij hebben allemaal de handjes, de hoofden en de centen van mensen nodig om iets uit te richten. Die krijgen ze door mensen te lokken met het vooruitzicht op mooie dingen. De bloem heeft de bij nodig voor de bevruchting, en lokt haar met bedwelmende zoete geur en honing. Organisaties lokken mensen met inkomen, status en macht. In beide gevallen gaat het om de gewenste prestatie, niet om wat goed is voor de bij of voor de mens. Daar moet hij zelf maar op letten.

Als iemand zich moreel of financieel laat verlokken en bedwelmen, is dat jammer maar helaas. Dan had hij maar moeten uitkijken. Uitkijken is wat Van den Ende deed, hij zag zijn gevaar, ontvluchtte de bedwelming en vloog weg. Vele miljoenen armer natuurlijk, maar dat is zo te zien niet het belangrijkste voor hem. Hij verwees niet voor niets naar zijn staat van dienst en naar de laatste fase van zijn leven. Dan krijg je extra aandacht voor waar het werkelijk om gaat.

Van den Ende is vermogend, bekend en gerespecteerd, en legt daarmee veel gewicht in de schaal. Het was de afspraak dat hij bij de vastgoedprojecten op de achtergrond zou blijven, zei hij, maar toch werd zijn naam veelvuldig gebruikt. Dat verraste hem, maar dat is naïef, een teken van bedwelming.

Wat voor Van den Ende geldt met zijn gewicht, geldt voor iedereen die zijn hoofd en handen beschikbaar stelt aan een organisatie. Om het even of je vele kilo’s of misschien maar een paar gram in de schaal legt, de vraag van medewerkingsmacht of weigermacht blijft dezelfde.

Ik had het deze week zelf. Ik was een aardig eind gevorderd met het voortraject van een adviesopdracht. Gaandeweg was ik me steeds minder prettig gaan voelen bij het doel van het project en de weg ernaartoe. Maar ik had er al veel tijd in zitten, ze rekenden op me en je kunt het toch niet maken zo halverwege af te haken. Toen dacht ik aan Van den Ende en zijn besluit. En stond er in de boekhandel op het vliegveld ineens een boekje pal voor mijn neus met de titel QUIT! Het bleek te gaan over stoppen met roken, maar de boodschap drong tot me door: ophouden, stel je gewicht, hoe bescheiden ook, niet ten dienste van iets waar je niet achter kunt staan. Ik heb de opdrachtgever gebeld en gezegd dat ik er niet mee doorga.

Er is nogal wat te doen over een wettelijke regeling tot bescherming van klokkenluiders. Er is een groot verschil tussen doen wat in je eigen macht ligt, zoals Van den Ende, of ver voorbij je eigen macht proberen toestanden of misstanden te veranderen. Er zit vaak iets van hoogmoed of aanmatiging in klokkenluiders: alleen zij hebben het patent op zuiver handelen, alleen zij zijn de bewakers van de gouden standaard. En ze zijn bereid ter wille van hun eigen rechtvaardigheidsidee hun organisatie en collega’s in de as te leggen. Noem een klokkenluider querulant of klikspaan, en onder zijn blazoen van heiligheid blijkt vaak gekrenkte eigenwaarde en een rancuneus verlangen naar macht te schuilen. Als je het ergens niet mee eens bent en je kunt het niet veranderen, gebruik dan de invloed die je hebt. Niet minder en niet meer. Ga gewoon weg. En daarna naar de politie, net zoals iedereen die weet heeft van onwettige zaken.