Een beeld voor De Wereld, of terugbetalen

Het vrijheidsmonument in Wageningen wacht nog altijd op plaatsing. Critici willen geen ‘glimmende penis’. Een oplossing die de identiteit van de stad „heel positief” benadrukt is nabij.

Het bevrijdingsmonument voor hotel De Wereld, kort na plaatsing. Foto NRC Handelsblad, Rien Zilvold Zo hadden oorlogsveteranen het zich niet voorgesteld. Foto Rien Zilvold wageningen bernhards monument foto rien zilvold
Het bevrijdingsmonument voor hotel De Wereld, kort na plaatsing. Foto NRC Handelsblad, Rien Zilvold Zo hadden oorlogsveteranen het zich niet voorgesteld. Foto Rien Zilvold wageningen bernhards monument foto rien zilvold Zilvold, Rien

Het geduld van de ondernemers in Wageningen is op. Ruim drie jaar geleden zamelden ze 125.000 euro in op verzoek van toenmalig burgemeester Alexander Pechtold. De ondernemers waren enthousiast over zijn plan: een monument voor de vrijheid op een historische plek in Wageningen: het plein voor Hotel de Wereld, waar op 5 mei 1945 de Duitsers de (overigens onwettige) capitulatie tekenden.

Het beeld werd ontworpen en gemaakt, door kunstenaar Hanshan Roebers. Maar kort na plaatsing werd het alweer weggegehaald. Roebers ontwierp een glimmende zuil, waarop een vrijheidsvuur hoort te branden. In zonlicht wordt de zuil langer. De associaties lagen voor de hand. Direct na de presentatie van het ontwerp ontstond commotie, omdat het op een penis zou lijken. Omwonenden waren boos, net als een aantal veteranen die in de Tweede Wereldoorlog hadden gevochten.

Het beeld kón niet meer op de plek waar het voor bedoeld was, vond de gemeenteraad: het werd opgeslagen op een gemeentewerf. Daarna volgde bijna drie jaar diepte stilte, waarin volgens de huidige burgemeester met de kunstenaar is overlegd. Maar de ondernemers zijn het zat. Ze willen „hom of kuit” zegt Oeds de Kroon, namens het Ondernemers Contact Wageningen. „Vóór 5 mei willen we het weten. Wordt het beeld geplaatst of krijgen wij ons geld terug?”

Eens in de zoveel tijd gaat het mis met een openbaar kunstwerk in een gemeente. Bewoners vinden het lelijk, of de gemeente wil de omgeving veranderen en bijvoorbeeld het beeld verplaatsen. Maar dat mag niet zomaar, want de kunstenaar heeft auteursrecht. Dat betekent onder meer dat het niet zonder zijn toestemming verplaatst mag worden, of ‘verminkt’.

Het is niet altijd duidelijk of van ‘verminking’ sprake is, zegt Pictoright, de organisatie die auteursrechten van kunstenaars behartigt. Directeur Vincent van den Eijnde noemt de auteurswet op dit punt „warrig”. Daarin staat letterlijk dat de kunstenaar het recht heeft zich te verzetten tegen „elke misvorming, verminking of andere aantasting van het werk, welke nadeel zou kunnen toebrengen aan de eer of de naam van de maker”. Van den Eijnde: „Maar wanneer dat het geval is, moet bij een meningsverschil door de rechter worden uitgemaakt.”

In Leeuwarden verloor een kunstenaarscollectief begin dit jaar een rechtszaak van de gemeente Loppersum (Friesland, zie inzet). Een kunstwerk was daar zonder overleg met de kunstenaars grotendeels verwijderd. Ze kwamen er toevallig achter. Maar de rechter en het hof oordeelden dat van ‘verminking’ geen sprake was, omdat het beeld was weggehaald. De kunstenaars overwegen een bodemprocedure te beginnen.

De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) krijgt „geregeld” vragen van gemeenten over dit onderwerp, en maakte daarom een handvest. Dat raadt gemeenten vooral aan te voorkomen dat ze bij de rechter terechtkomen door altijd te overleggen met de kunstenaar als er iets aan het werk, of de omgeving verandert. Dat adviseert ook Pictoright. „Een opdracht voor een kunstwerk in de openbare ruimte krijg je niet zo vaak, zegt Van den Eijnde. „Het is soms de kroon op het oeuvre van een kunstenaar en daarom kan het heel emotioneel beladen zijn.” Soms is het dan een oplossing als de kunstenaar van de gemeente iets anders mag maken, voor een andere plek in de gemeente, zegt Pictoright.

Kunstenaar Hanshan Roebers vindt dat zijn kunstwerk in Wageningen thuishoort op de plaats waarvoor het is bedacht: voor hotel De Wereld. „Een kunstwerk ontstaat niet zomaar. De plaats waar het voor is bedoeld dwingt de vorm af. Daar is het ontwerp tot mij gekomen.” Maar ook hij ziet dat die plek nu te besmet is geraakt. „Het kan niet meer.” Wel kent hij zijn rechten en stelt hij voorwaarden aan een andere plek. „Het vrijheidsvuur heeft ruimte nodig.”

Het laatste wat de gemeente Wageningen wil, zegt burgemeester Geert Rumund, is een juridisch conflict met de kunstenaar. Het is ook niet nodig, denkt hij. De gesprekken met de kunstenaar verlopen „goed”. Beiden zinspelen op een oplossing, die rond 20 mei wordt bekendgemaakt. De vraag is wat andere betrokkenen ervan vinden. De ondernemers die ervoor hebben betaald, de inwoners van Wageningen die er wellicht tegenover wonen en de veteranen. Wat dat betreft is de situatie in Wageningen gecompliceerder dan elders, zegt Rumund. Want hij heeft ook te maken met het belang van de gemeente zelf. Wat is dat belang? Het beeld moet de identiteit van de stad op een „heel positieve manier” benadrukken.