Geheime diensten spioneren schaamteloos

Inlichtingendiensten uit hele wereld zijn actief in Nederland. De spionage is gericht op technische informatie, maar ook willen de diensten weten wat ‘hun’ migranten uitspoken.

Soms is spionage onzichtbaar: acht jaar lang werden belangrijke vergaderingen in het gebouw van de Europese Raad in Brussel afgeluisterd. Welk land de afluisterapparatuur – een omvangrijk systeem met uitgebreide bekabeling – had geplaatst is nooit ontdekt. En soms is spionage overduidelijk: Russische inlichtingenofficieren vroegen Nederlandse defensieambtenaren de afgelopen jaren herhaaldelijk en „zonder veel omhaal” om militaire informatie.

Sinds de Koude Oorlog is de alertheid van bedrijven, overheidsinstellingen en wetenschappelijke instituten voor buitenlandse spionage in Nederland „dramatisch gekelderd”, zegt Edwin Bakker, inlichtingendeskundige bij het Instituut Clingendael. En dat is naïef, zegt hij. Spionage kost het Nederlandse bedrijfsleven jaarlijks veel geld, en kan ook tot maatschappelijke problemen leiden.

Buitenlandse inlichtingendiensten „uit de hele wereld” zijn behoorlijk actief in Nederland, zo schrijft de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) in zijn gisteren verschenen jaarverslag van 2007. Ze zoeken wetenschappelijke, technische en economische informatie, maar bemoeien zich ook met ‘hun’ migrantengemeenschappen. De AIVD noemt twee landen bij naam: China en Rusland.

Dat sommige Chinese studenten niet alleen naar Europa komen om zichzelf bij te scholen is al langer bekend. In 2005 arresteerde de Franse politie een Chinese vrouw die als stagiaire bij een groot toeleveringsbedrijf voor de auto-industrie werkte. Bij een huiszoeking vond de politie drie computers en twee harde schijven met geheime gegevens over auto-ontwerpen, bestemd voor China. De stagiaire is niet de enige Chinese die de afgelopen jaren werd betrapt.

De spionagevoorbeelden komen uit een brochure van de AIVD om het bewustzijn over buitenlandse spionage te verhogen. Want die is misschien onzichtbaar, maar „dichterbij dan je denkt”, schreef de inlichtingendienst.

Ondanks het gebrek aan aandacht is spionage nooit weggeweest. Wel nieuw is de „schaamteloosheid” waarmee landen zich ermee bezighouden, zegt Bakker.

Eind 2007 riep de Russische president Poetin medewerkers van zijn inlichtingendienst „expliciet” op economische en technisch-wetenschappelijke informatie te verzamelen, schrijft de AIVD in zijn jaarverslag. Bakker: „Het is gewoon een oproep tot diefstal.”

Eigenlijk ligt het volstrekt voor de hand, zegt Ben de Jong. Hij deed onderzoek naar de oude inlichtingendiensten van de Sovjet Unie. „Rusland heeft een diepgewortelde traditie in het bespioneren van westerse landen. In de wet op de inlichtingendiensten staat zelfs de verplichting om economische en technologische informatie te verzamelen.”

In de jaren negentig lag de Russische overheid „op zijn gat”, zegt De Jong. Bij de KGB gingen veel mensen weg, vestigingen van de inlichtingendienst in het buitenland werden gesloten. Maar sinds een paar jaar is Rusland „in retoriek en in daden veel nationalistischer en agressief anti-westers geworden”, zegt De Jong.

Voor Rusland en China zijn economische belangen ook vaak staatsbelangen. Zeker de gas- en oliesector zijn een „verlengstuk van de staat”, zegt De Jong. China Oil en Gazprom zijn staatseigendom. „Die bedrijven hebben dus eigenlijk een eigen veiligheidsdienst”, zegt Bakker. En die wordt zonder terughoudendheid ingezet, denken de deskundigen. De Jong: „Veel landen zijn heel erg bezig met hun toekomstige energievoorziening. Er worden veel geo-politieke machtsspelletjes gespeeld.” Dat geldt overigens ook voor een oliebedrijf als Aramco, dat in handen is van de Saoedische staat.

Bedrijven als Gasunie en Shell moeten zich realiseren dat Rusland en China veel belangstelling voor ze zullen hebben. Niet alleen om technologische kennis over olie- en gaswinning, maar ook bijvoorbeeld om meer te weten over plannen voor pijpleidingen, onderhandelingen over concessies.

Maar ook universiteiten, TNO of een defensiebedrijf als Thales zijn potentieel interessante doelwitten zijn voor spionage, zegt Bakker.

Het zijn niet alleen techniek en geld die inlichtingendiensten naar Nederland lokken. China, Iran, Syrië, maar ook bijvoorbeeld Wit-Rusland tonen een warme belangstelling voor geëmigreerde landgenoten. Buitenlandse regimes zien migrantengemeenschappen vaak als een bron van problemen – omdat oppositiegroepen bijvoorbeeld vanuit de veiligheid van het Westen de overheid bekritiseren. Buitenlandse inlichtingendiensten hebben „beheers- en beïnvloedingsnetwerken” in Nederland, schrijft de AIVD.

Van de Chinese inlichtingendienst is bekend dat ze naar het buitenland uitgeweken oppositiebewegingen structureel tegenwerken. Inlichtingendiensten „manipuleren, beïnvloeden en controleren migrantengroepen in ons land”. Dat deed ook Libië, dat de integratie van de Utrechtse moslimgemeenschap probeerde te verhinderen door een inlichtingenofficier vermomd als imam te ‘planten’ bij een Marokkaanse moskee .

De AIVD-brochure over spionage is te vinden via nrc.nl

Rectificatie / Gerectificeerd

Correcties en aanvullingen

China Oil

In het artikel Geheime diensten spioneren schaamteloos (23 april, pagina 3) staat dat China Oil een staatsbedrijf is. De naam van het bedrijf is China National Offshore Oil Corporation.