Het Westen? Dat is al verleden tijd, zegt de rest van de wereld

Het Westen ziet zichzelf als superieur. Maar hoe kijkt het opkomende Oosten naar ons?

Daarover schreef een intellectueel uit Singapore een scherp en verontrustend boek.

Illustratie Ruben L. Oppenheimer
Illustratie Ruben L. Oppenheimer Oppenheimer, Ruben L.

„Het Westen is een olifant”, zegt Kishore Mahbubani, „een olifant met een hele dikke huid. Als je zijn aandacht wilt krijgen, moet je hem porren met een lange stok met een scherpe punt.”

De stok van Kishore Mahbubani is zijn nieuwe boek. De scherpe punt is de boodschap die hij erin uitdraagt. „Jullie in het Westen”, zegt hij, „hebben geen idee hoe de rest van de wereld tegen jullie aankijkt. Ze zien een keizer zonder kleren. De wereld is enorm veranderd, maar jullie begrijpen totaal niet wat dat betekent. De stormachtige economische opkomst van Azië gaat grote gevolgen hebben. Maar Europa en de VS weigeren zich daaraan aan te passen.”

Kishore Mahbubani is een vooraanstaande Aziatische intellectueel, die zich met gemak door de wereld beweegt. De Singaporees studeerde filosofie in eigen land en in Canada. Hij werd diplomaat, was ambassadeur bij de Verenigde Naties en schreef onder meer een essaybundel met de provocerende titel Can Asians Think?

Nu leidt hij de Lee Kuan Yew School of Public Policy in Singapore. Zijn nieuwste boek heet The New Asian Hemisphere; The Irresistable Shift of Global Power to the East. Het lijkt over Azië te gaan, maar het onderwerp is eigenlijk het Westen – of althans, het westerse onvermogen een antwoord te formuleren op de veranderingen die zich in Azië voltrekken.

Kishore Mahbubani praat zacht – een vriendelijke man, die de westerse wereld beleefd maar vastberaden de waarheid zegt. „We gaan een volkomen nieuw tijdperk binnen”, zegt hij, tijdens een kort bezoek aan Amsterdam. „We komen aan het einde van de westerse overheersing van de geschiedenis. Dat betekent niet het einde van het Westen. Maar de opkomst van Azië zal de wereld even ingrijpend beïnvloeden als eens de opkomst van het Westen deed.”

En, zegt Mahbubani: „Het is belangrijk dit te begrijpen – maar dat lukt het Westen niet. Mij baart dat grote zorgen. De kracht van het Westen was altijd de openheid van geest, de flexibiliteit om je aan te passen en te veranderen. Maar nu is het Westen gesloten geworden, en afkerig van verandering.”

Maar dat Azië enorm in opkomst is zien we heel goed. Wat ontgaat ons dan precies?

„Vooral de zakenwereld is doordrongen van de Aziatische opkomst. Ik ken geen enkel groot bedrijf zonder Chinastrategie. Maar die verschuiving van economische macht brengt ook een verschuiving van politieke en culturele macht mee. En dat wil men niet zien. Want het Westen wil zijn machtspositie behouden. Kijk naar de grote internationale instellingen: om IMF-directeur te worden moet je uit Europa komen, om president van de Wereldbank te worden uit Amerika. En de 3,5 miljard Aziaten? Zij vormen de meerderheid van de wereldbevolking, hebben de snelst groeiende economieën en de grootste financiële reserves. Maar voor die topbanen komen zij niet in aanmerking. Dat is toch absurd?”

„Hetzelfde zie je bij de VN-Veiligheidsraad – dat is voor de rest van de wereld nog stuitender. Vijf landen hebben een permanente zetel: de VS, Rusland, China en twee Europese landen: het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk. De Europese Unie streeft naar een gemeenschappelijk buitenlands beleid, dus wat zou logischer zijn dan één gemeenschappelijke zetel in de Veiligheidsraad? Dan kan India de andere krijgen. De Veiligheidsraad weerspiegelt nu de verhoudingen in de wereld van 1945, niet die van nu. Of van 2045.”

Zal de enorme groei van Azië straks niet als een luchtbel uiteenspatten?

„Dat kan gebeuren. Er wordt ook stiekem op gehoopt. Dat zie je als je de commentaren op de Aziatische economische crisis van 1997 terugleest: het Aziatische wonder is voorbij, was toen de teneur. Europa verloor meteen zijn belangstelling, wat in veel Aziatische landen een bittere smaak heeft nagelaten. En kijk eens hoe de Aziatische economieën zich hersteld hebben!”

„Er zullen altijd ups and downs zijn, maar op lange termijn gaat de lijn omhoog. We staan aan het begin van de nieuwe Aziatische eeuw. Laatst zei iemand: waarom noemen we het niet het Aziatische millennium? Maar het eerste millennium was al Aziatisch, het tweede was Aziatisch en het derde zal dat ook zijn. De afgelopen 200 jaar waren uitzonderlijk.”

Is het niet logisch dat mensen in het Westen zich bedreigd voelen?

„Nee, ze zouden optimistisch moeten zijn en de transformatie van Azië moeten verwelkomen. De Aziaten die nu succes hebben willen het Westen niet domineren, maar alleen nadoen. En dat zal de wereld ten goede komen. De modernisering van Azië is in gang gezet door het Westen en gebaseerd op pijlers van westerse wijsheid, zoals de economie van de vrije markt, de rechtsstaat en nadruk op onderwijs. De mars naar de moderniteit begon in Japan, daarna volgden de Vier Tijgers [Taiwan, Singapore, Zuid- Korea, Thailand, red.], toen Zuid-Oost Azië, China en India. Dat is toch fantastisch!”

Maar intussen verdwijnen complete westerse industrieën naar Azië.

„De Amerikaanse en Europese economieën zullen sterk blijven. De ironie is dat wij van het Westen geleerd hebben dat je ‘de onzichtbare hand’ van de markt zijn werk moet laten doen, en dat creatieve destructie hoort bij kapitalisme. En nu verliest het Westen daar zélf zijn geloof in.”

„Qua onderwijs zijn Europa en de VS trouwens nog altijd superieur. Amerikaanse universiteiten zullen nog honderd jaar in de eredivisie blijven. Maar ik moet jullie waarschuwen: de rest van de wereld is bezig ongelooflijk intelligent te worden. Amerikaanse topuniversiteiten hebben dat in de gaten: zij haasten zich partners te worden van Chinese universiteiten. Waarom zou je dat doen, als je niet gelooft dat het grote centra van geleerdheid en creativiteit aan het worden zijn?”

„Na het einde van de Koude Oorlog kwam het triomfantelijke idee op dat we het ‘einde van de geschiedenis’ hadden bereikt. In de rest van de wereld zouden we allemaal kopieën van het Westen worden. Die idiote droom is ontzenuwd. Verschillende beschavingen zullen naast elkaar bloeien. Dat zal de wereld veel interessanter maken.”

„In alle Aziatische maatschappijen vindt een culturele renaissance plaats. De Indiërs ontdekken de grote periodes uit hun verleden, de Chinezen zijn daar ook mee bezig. Twintig jaar geleden was China nog een soort Noord-Korea. Tweehonderd miljoen mensen hebben zich uit bittere armoede weten op te werken. Het is een samenleving die zich iedere dag verder openstelt. Veel westerlingen zien China nog altijd als een gesloten politiek systeem. De politiek is ook gesloten, maar de samenleving is open. Dat is één van de paradoxen waar het westerse denken niet bij kan: a closed society with open minds.”

Maar kan dat zonder democratie?

„Zonder twijfel moeten alle landen op den duur democratisch worden – de vraag is alleen via welke route. Het Westen heeft een kruistocht gevoerd om overal democratie in te voeren, en wel onmiddellijk. We hebben gezien wat dat oplevert. Rusland is zo bitter omdat het gelooft dat het democratische experiment leidde tot economische ineenstorting. Ook de Palestijnen zijn aangemoedigd democratisch te worden – maar toen ze Hamas kozen zei het Westen: daarmee praten we niet. Zo zie je dat het Westen wel democratie propageert, maar het buiten de eigen grenzen niet in praktijk brengt.”

„Hun eigen samenlevingen besturen westerse landen doorgaans uitstekend: de welvaart is hoog, er heerst sociale rust en de technologische ontwikkeling gaat snel. Maar ze slagen er niet in op een bekwame manier te opereren in de internationale arena. Kijk naar hun relatie met de islamitische wereld. Een botsing van beschavingen is echt niet onvermijdelijk. Er is eigenlijk geen goede reden waarom moslims kwaad zouden moeten zijn op het Westen. Ze zijn ook niet kwaad op het Westen, maar op bepaald beleid van het Westen.”

Maar niet alleen het Westen pleit voor democratie en mensenrechten, ook burgers en activisten in landen als China en Birma.

„Dat is heel goed. Democratie kun je niet opleggen, maar moet altijd van binnenuit komen. Indonesië heeft in democratisch opzicht enorme vooruitgang geboekt, op eigen houtje. Overal in Azië profiteren mensen van hun nieuwe economische vrijheden. Ze nemen hun lot in eigen handen. Dat is de historische verandering waarvan we getuige zijn: de 88 procent van de wereldbevolking die niet bij het Westen hoort is niet langer lijdend voorwerp van de geschiedenis, maar de drijvende kracht. Dit is de meest optimistische generatie Aziaten in honderden jaren. Jonge Chinezen en Indiërs zijn ervan overtuigd dat de toekomst van hen is. Dat is een enorme psychologische democratisering.”

Zien Aziatische plattelanders die in fabrieken voor weinig geld veel te lange dagen maken dat ook zo?

„Vrijheid kan allerlei vormen aannemen. Dat politiek onvrije Chinezen toch gelukkig kunnen zijn, en wel degelijk bepaalde vrijheden hebben, past niet in het westerse zwart-witdenken. Zelfs binnen de communistische partij zijn relatief open debatten over hoe China aan het veranderen is. Het Westen leest ons altijd de les. Maar het baken van democratie in de wereld, Amerika, heeft martelen weer ingevoerd!”

En dus moeten we maar zwijgen over Tibet?

„De vraag is altijd: wil je je goed voelen? Of wil je goed doen? De meeste westerse politici willen zich goed voelen. Als je China in het openbaar kritiseert over Tibet weet je dat het niets uithaalt. Een realist probeert China achter gesloten deuren over te halen met de Tibetanen te gaan praten. Ook hier wordt met twee maten gemeten. Bij de Amerikaanse inval in Irak was er geen campagne tegen Amerikaanse sportevenementen. Al was die invasie veel erger dan wat er in Tibet is gebeurd.”

Maar in het Westen is er vaak fel debat.

„Ja en nee – het is een zelfgenoegzame interne dialoog. Men heeft wel kritiek op specifiek beleid, zoals de inval in Irak, maar vraagt zich nauwelijks af of het Westen bijdraagt aan het gevoel van bitterheid en vernedering in de islamitische wereld. De rest van de wereld is verbijsterd en denkt: ze begrijpen niet dat de wereld veranderd is. Ze praten alleen met elkaar.”

Kunnen de Amerikaanse presidentsverkiezingen dit veranderen?

„Een overwinning van Obama zou een magisch effect hebben, zelfs op de islamitische wereld. Hij weet hoe hij naar de rest van de wereld moet luisteren.”

Wat gebeurt er als het Westen zijn houding niet verandert?

„Dan blijft de onvrede groeien, en dat is gevaarlijk. Jullie vinden misschien dat het Westen geen eenheid is, maar de overige 88 procent van de wereld ziet het wél als een geheel – en dat kunnen jullie maar beter beseffen. It’s a different world out there.”

Lees het boek van Kishore Mahbubani: The New Asian Hemisphere, The Irresistable Shift of Global Power to the East. De uitgever is Public Sphere; het heeft 336 bladzijdes en kost 20 euro.

Lees een voor ‘Foreign Affairs’ bewerkt hoofdstuk uit het boek via nrcnext.nl/links