In de ban van alles wat achter de façade schuilt

J.G. Ballard: Miracles of Life; An Autobiography. 4th Estate, 278 blz. € 25,55
J.G. Ballard: Miracles of Life; An Autobiography. 4th Estate, 278 blz. € 25,55

J.G. Ballard: Miracles of Life; An Autobiography. 4th Estate, 278 blz. € 25,55

In de Engelse literatuur is J.G. Ballard (1930) van beangstigend buitenbeentje allang een instituut geworden. Wie wil aantonen dat naoorlogse Engelse schrijvers niet alleen maar over de vreselijke benauwdheid van sociale conventies en stukgelopen huwelijken schrijven, noemt al snel Ballard: hier is een Engelse auteur die het ondergeschoven genre van de sciencefiction volledig naar zijn hand heeft gezet om de duistere onderstromen van de moderne massacultuur bloot te leggen. In zijn werk gaat het niet over de beslommeringen van de burgerlijke enkeling, maar over de duistere krachten die schuil gaan achter de glanzende façade van de consumentenmaatschappij.

In zijn autobiografie vertelt Ballard hoe hij zijn echte talent ontdekte in de sciencefiction: ‘Hier was een vorm van fictie die werkelijk over onze tijd ging, en vaak net zo elliptisch en dubbelzinnig als Kafka. Dit genre erkende het bestaan van reclame, en ook hoe het democratisch bestel veranderde in een vorm van public relations. Dit was de wereld van auto’s, kantoren, snelwegen, vliegtuigen en supermarkten waarin we ook werkelijk leefden, maar die volkomen afwezig was in bijna alle serieuze literatuur. Niemand in een roman van Virginia Woolf tankte ooit benzine.’

Het is duidelijk wat Ballard bedoelt. Zijn autobiografie is behalve een beknopt verslag van zijn leven, vooral een literaire Werdegang. Op een rustige toon onthult Miracles of Life de genealogie van een uitzonderlijk schrijversschap. Veel was al bekend uit Ballards bekendste roman, het volledig autobiografische Empire of the Sun (1984), dat door Spielberg werd verfilmd. Maar het verhaal van een jongetje dat opgroeit in het kosmopolitische Shanghai van vóór WO II krijgt hier nieuw reliëf. Ballard beschrijft de stad als een schitterende buitenkant met een ellendig binnenste; terwijl de westerlingen zich bezeten uitleefden in een parcours van bioscopen en nachtclubs, stierven op straat mensen van de honger.

Die beklemmende onthechtheid waarmee het jongetje Jim zich door een wereld van dood en verderf begeeft, groeit uit tot zijn belangrijkste thema: de pathologische trekken van een ogenschijnlijk beschaafde samenleving. In de twee jaren dat de 12-jarige Jim met zijn zuster en ouders door de Japanse bezetter geïnterneerd worden in een kamp buiten Shanghai, verdiept dat besef van een aangeboren hang naar wreedheid en geweld zich. De scène in Miracles of Life waarin Ballard zich vlak vóór de Japanse overgave vriendelijk onderhoudt met losgeslagen Japanse soldaten, terwijl ze een Chinese riksjarijder doodmartelen, is onthutsend in zijn onaangedaanheid. In Ballards latere romans kan de wreedheid van beschaafde mensen wel eens literair gemaakt aandoen, hier spreekt die op een gruwelijke manier vanzelf.

De kloof die in die jaren ontstaat tussen Ballard en zijn conventioneel Britse ouders (in Empire of the Sun liet hij ze weg) blijkt bij zijn repatriëring in 1945 een kloof tussen hemzelf en Engeland te zijn. Ballard beschrijft zijn vaderland na de oorlog als een sjofele, treurig makende samenleving; de politieke leiders die een nationaal besef van morele superioriteit uitdragen, versterken dat armzalige beeld alleen maar. Ballard raakt in de ban van alles wat achter de façade durft te kijken: eerst Freud en de surrealisten, daarna Bacon en sciencefiction. ‘In het modernisme draaide alles om het „ik”, maar dat had nu een geduchte rivaal gekregen, de alledaagse werkelijkheid, die evengoed een psychologische constructie was, en net zo vatbaar voor mysterieuze en vaak psychopathische impulsen. Het was dit nogal sinistere gebied, een consumentenmaatschappij die zomaar kon besluiten tot een dagexcursie naar nóg een Auschwitz en nóg een Hiroshima, dat de sciencefiction verkende.’

Het laatste deel van Miracles of Life gaat over hoe Ballard, na de plotselinge dood van zijn vrouw, zijn drie kinderen opvoedde in het huis te Shepperton, waar hij zijn hele Engelse leven is blijven wonen. De autobiografie verliest dan aan kracht, het verhaal verandert in een gezapige opsomming van vriendschappen en geluksmomenten. Het slot maakt duidelijk waarom: Ballard heeft kanker en is opgegeven. Voor hem is het de gewoonste zaak van de wereld.