Onzichtbare vijand, verstopt langs de weg

Bermbommen zijn het krachtigste wapen van de Talibaan in Afghanistan. Zelfs als ze niet ontploffen, jagen de bommen angst aan, ontregelen en demoraliseren.

Een bermbom trof in februari van dit jaar een konvooi met de gouverneur van Kandahar, op weg naar overleg over opiumbestrijding. Drie politieagenten kwamen om. Foto AFP Afghan men examine the site of a roadside bomb which tore through a convoy carrying the high-profile governor of a southern Afghan province in Garmabak district, about 100 kilometres (60 miles) west of Kandahar on February 24, 2008. The roadside bomb tore through the convoy missing the official but killing three policemen, the governor said. The newly laid mine struck the lead vehicle in a convoy that was taking Kandahar governor Asadullah Khalid to a meeting with tribal elders to discuss an opium poppy eradication campaign. AFP PHOTO/ STR
Een bermbom trof in februari van dit jaar een konvooi met de gouverneur van Kandahar, op weg naar overleg over opiumbestrijding. Drie politieagenten kwamen om. Foto AFP Afghan men examine the site of a roadside bomb which tore through a convoy carrying the high-profile governor of a southern Afghan province in Garmabak district, about 100 kilometres (60 miles) west of Kandahar on February 24, 2008. The roadside bomb tore through the convoy missing the official but killing three policemen, the governor said. The newly laid mine struck the lead vehicle in a convoy that was taking Kandahar governor Asadullah Khalid to a meeting with tribal elders to discuss an opium poppy eradication campaign. AFP PHOTO/ STR AFP

Een paar draadjes, een kromgebogen stuk metaal en explosieven. Aan elkaar knopen en dan ingraven langs een stoffige landweg.

Meer is niet nodig voor het machtigste wapen van de Talibaan in Afghanistan: de bermbom. Of, in militair jargon: een ‘improvised explosive device’ (IED).

Het is de grootste angst van militairen: met je pantservoertuig op een bermbom rijden. Sinds de Nederlandse missie in Uruzgan begon, op 1 augustus 2006, doodden bermbommen drie Nederlanders. Vier militairen keerden zwaar invalide terug.

De militairen in Uruzgan weten van collega’s die het meemaakten hoe dat gaat, op een bermbom rijden: eerst een knal, daarna rook, vervolgens geschreeuw en een lange piep. De knal is zo hard dat je oren even niet meer werken – zoals in de discotheek, maar erger.

Als het stof wegtrekt en je weer kunt horen, komen de vragen. Ben ik gewond? Hoe is het met mijn collega’s? Wat was sterker: de bom of het pantser van de wagen?

Vorige week raakten bij vier aanslagen met bermbommen in Uruzgan elf Nederlandse militairen gewond. Volgens het ministerie van Defensie [de enige bron in dit verband, red.] was de laatste aanslag donderdagochtend. Een pantserwagen met drie militairen raakte zwaar beschadigd. Eerder die week kon het pantser van een ander voertuig niet voorkomen dat een militair beide benen verloor.

Was het toeval dat vorige week zoveel slachtoffers vielen? Of zat er een plan achter? Op internet gaven de Talibaan een verklaring: Geert Wilders’ film Fitna was de reden. De aanslagen waren een vergelding. Of de internetverklaring écht van de Talibaan kwam, is onduidelijk. Defensie noemde de verklaring „propaganda”.

Volgens generaal Lex Oostendorp, directeur operaties, is er niet één duidelijke oorzaak. „Soms is het gewoon pech. Dan liggen de bommen er al een tijdje. En er hoeft maar één voertuig te zijn dat de berm pakt – en bóém”, legt hij uit in zijn werkkamer op het ministerie in Den Haag.

Het kan, zegt hij, ook aan de strijd om de papavervelden liggen. De Afghaanse overheid laat die velden op grote schaal vernietigen. Als grondstof van opium is papaver een belangrijke bron van inkomsten voor de Talibaan. Dus proberen ze het vernielen van de velden tegen te gaan, door er bermbommen langs te leggen.

En dan is er nog de lente, als verklaring voor de toename van het aantal aanslagen. Als de gewassen groeien wordt het makkelijker ongemerkt bommen in te graven of hinderlagen te leggen.

De littekens van de bermbommen zijn op veel plekken te zien. In de Baluchivallei bijvoorbeeld, reed maanden geleden een pantserwagen op een bermbom. Het voertuig kon niet meer worden teruggesleept naar Kamp Holland. De militairen lieten hun wagen achter en reden met een andere pantserwagen mee terug. Omdat de Talibaan waarschijnlijk alles wat nog bruikbaar was uit het wrak zouden slopen, werd een bommenwerper ingezet. Een bom, en weg was de pantserwagen. Wat resteert is een meters brede schroeiplek in de aarde.

Het aantal aanslagen per week mag verschillen, zeker is dat er steeds meer bermbommen worden gebruikt. In 2002 werden er 22 aanslagen mee gepleegd in Afghanistan. Vorig jaar telde de NAVO 1.256 bermbomaanslagen.

Bermbommen zijn makkelijk te maken en te plaatsen, en lastig op te sporen. Daardoor zijn ze een ideaal wapen in een guerrillastrijd tegen moderne kanonnen, goedgetrainde militairen en geavanceerde vliegtuigen en helikopters. De bermbom doet meer dan verwonden en doden. Alleen al de veronderstelde aanwezigheid remt militairen. Konvooien worden geregeld uren opgehouden, omdat de explosievenopruimingsdienst eerst de weg moet controleren. Plekken waar dat vaak gebeurt, worden ‘IED-alleys’ genoemd. De militairen trekken over zo’n weg als jutters op een strand, meter voor meter en gewapend met een bliepende metaaldetector. Soms worden robots gebruikt.

De bermbom zaait ook angst – een krachtig wapen, dat zowel het thuisfront raakt als het moreel van de militairen. Het is frustrerend te worden aangevallen door een onzichtbare vijand.

Bermbommen veranderen ook het militaire optreden, wat goed te zien is bij de Amerikaanse militairen in Irak. Van de ruim 4.000 Amerikanen die er sneuvelden, kwam de helft om door een bermbom. Amerikaanse militairen hebben inmiddels talloze zware ongelukken veroorzaakt, doordat ze weigeren uit te wijken of te stoppen uit angst voor een bermbom.

Er is weinig dat tegen de bermbom helpt. Zowel in Irak als in Afghanistan hebben voertuigen van de coalitietroepen apparatuur om de ontsteking van bermbommen te verstoren. Maar die apparatuur werkt alleen bij bermbommen die draadloos worden ontstoken.

De Amerikanen ontwikkelen wel nieuwe middelen tegen IED’s, maar de Talibaan passen zich snel aan. Ze vernieuwen hun dodelijke explosieven voortdurend zó, dat ze niet of nauwelijks kunnen worden gevonden. Steeds meer strijders komen uit andere landen naar Zuid-Afghanistan, en brengen nieuwe bomkennis mee. Militairen in Afghanistan komen tegenwoordig bermbommen tegen naar ‘Iraaks model’.

Hoe moeilijk de bommen te vinden zijn, blijkt uit de cijfers. Vorig jaar werden in Afghanistan 1.118 bermbommen tijdig ontdekt, minder dus dan het aantal bommen dat wél ontplofte. Soms vinden militairen de bommen zelf, soms tipt de bevolking hen.

De eerste van de vier zwaar invalide militairen die uit Uruzgan terugkeerden was Roy Schoemaker. Hij verloor in september 2006 zijn rechteronderbeen en loopt nu met een computergestuurde prothese.

Schoemaker kon kiezen: een passende baan bij de krijgsmacht of iets anders doen, met behoud van zijn invaliditeitspensioen. Generaal Oostendorp: „Ik zei tegen hem: ‘je moet kiezen wat je wilt’. Wij willen graag dat de militair in het reine komt met wat er is gebeurd – en daarbij helpen we hem maximaal.”

Roy Schoemaker gaat weg bij Defensie.