Uitzonderlijke mannen

Toeareg in de film ‘Asshak’ van Ulrike Koch (2004)
Toeareg in de film ‘Asshak’ van Ulrike Koch (2004)

Een van de raarste uitdrukkingen die ik ken is die van de uitzondering die de regel bevestigt, een dooddoener van Cruijffiaanse schoonheid waar ouders en onderwijzers al eeuwen dankbaar gebruik van maken. Op het gebied van sluiers zijn de Toeareg de uitzondering, zoals zeepaardjes het zijn onder de zwangeren. Meestal zijn vrouwen zwanger en zijn zij het die sluiers dragen. Bij zeepaardjes en Toeareg is het omgekeerd: bij de eersten zijn het de mannen die de kinderen in de buik dragen, bij de Toeareg zijn het de mannen die hun gezicht sluieren. Ze noemen zichzelf zelfs Kel Tagelmust – volk van de sluier. Het is een vorstelijke aanblik, de mannen op hun kamelen, het hoofd geheel gehuld in vaak indigo blauwe stof die alleen de ogen vrijlaat. De mannen houden hun sluier bijna altijd om. Zelfs als ze eten, blijft hun mond bedekt. Sommige echtgenotes hebben het gezicht van hun man nooit gezien. De vrouwen bedekken hun haar wel, maar laten hun gezicht vrij.

Net als bij andere taboes is het de vraag of dit gebruik een praktische oorzaak heeft, en welke dat dan is. Bij dit woestijnvolk ligt het voor de hand te denken aan bescherming tegen zand en stof. Maar hebben vrouwen en kinderen daartegen dan geen bescherming nodig? Bij de nomaden een woestijn verderop, de Bedoeïenen, zijn het wel de vrouwen die een gezichtssluier dragen. De Toeareg zelf schijnen het niet te weten. „Omdat ik een Toeareg ben”, is het meest voorkomende antwoord. De sluier zou ook bescherming bieden tegen het boze oog, dat via de mond naar binnen zou willen komen. Voor een verklaring van het verschijnsel zijn nog een aantal aardige legendes in omloop. Zo zouden de Toeareg zich ooit als vrouwen hebben verkleed om hun vijanden te slim af te zijn. Een andere verklaring is sociaal: de maatschappij van de Toeareg zou een gynocratie zijn (geweest), een matriarchaat. Waarom dat zo is, daarover zwijgen de bronnen weer. Toeareg trekken hun sluier in ieder geval nog eens extra strak in het gezelschap van hun schoonmoeders.

Toeareg zijn weer niet de enige mannen die hun gezicht bedekken. Een van de bekendste mannen die zich sluierde is Mozes. In Exodus 34 wordt verhaald dat zijn gezicht zo glansde nadat hij met god had gesproken, dat hij het moest bedekken met een doek. De profeet Mohammed wordt, misschien vanwege dezelfde glans, op oude Perzische miniaturen vaak gesluierd afgebeeld.

De Zwitserse regisseur Ulrike Koch maakte een paar jaar geleden een documentaire over de Toeareg. Manonderdrukkend ziet hun tagelmust er nooit uit, eerder uitzonderlijk mysterieus en majesteitelijk. Misschien zouden vrouwen zich nu als Toeareg moeten verkleden.

Discussieer over sluiers op nrc.nl/cultuurblog