Elgars enigma-thema was gewoon een practical joke

In NRC Handelsblad van 8 maart stond een interview met Hans Westgeest over zijn quasi-nieuwe `oplossing` voor het raadsel in Elgars Enigma Variations. In dit interview werd de theorie die ik in 1976 in Music Review publiceerde zonder redelijke onderbouwing belasterd. Westgeest gebruikte bovendien een karrenvracht literatuur, maar negeerde enkele zeer opmerkelijke publicaties.

Zijn theorie wil, dat de twee openingsmaten van het adagio uit Beethovens Sonate pathétique Elgars raadsel verklaren. Als die paar noten naar een andere toonsoort worden getransponeerd, een andere maatsoort krijgen en ten slotte worden uitgerekt, zouden ze even een contrapunt van het enigmathema kunnen zijn.

De connectie met de Pathétique is oud nieuws. Zie Eric Bloms artikel `Enigma Variations` in Grove`s Dictionary of Music and Musicians, editie 1954. Het gaat daarbij echter om een variatie, niet om het enigma. Belangrijker is, dat Elgar zelf het woord `contrapunt` nooit aantoonbaar gebruikt heeft. Anderen kwamen ermee, en zo ontstond een hardnekkige zoektocht naar een tegenmelodie van het enigmathema, en/of naar een `larger theme` dat niet letterlijk in de partituur zou voorkomen.

Elgar kan het woord `theme` echter ook buitenmuzikaal gebruikt hebben. Er zijn voldoende aanwijzingen dat het hier niet om een verborgen tegenmelodie gaat. Het enigma portretteert een algemeen bekend personage, verbonden aan een bekend muziekstuk. Koningin Victoria bijvoorbeeld, maar Elgar ontkende dat de muzikale oplossing God Save The Queen was. Blijft over: Britannia, symbool van Engeland. Zij heeft haar eigen bekende melodie, de hymne Rule Britannia! Ik kon in 1976 aantonen dat Elgars enigma-thema ontleend is aan het refrein: ”Britons never, never, never shall be slaves.” Er is weinig pathetisch aan Elgars enigma. Zijn raadsel was geen rocket science, maar een practical joke. Hij dacht dat iedereen het bij de première in 1899 zou doorzien. Uitsmijter van het premièreconcert was ten slotte Mackenzie`s ouverture Brittannia (geïnspireerd op dezelfde nationale hymne). Echter, ruim een eeuw later stuurt zijn raadsel overijverige onderzoekers nog steeds het moeras in.