Zwevend electoraat zoekt daadkracht

Rita Verdonk is een politieke beweging met één zetel, en veel aanhangers. Wat willen ze? Een verlosser. Een stoere kapitein. „Rita is echt.”

Den Haag, 29 maart. - Rita Verdonk zegt iets over files. Rita Verdonk woont een openbare rechtszitting bij. Rita Verdonk glijdt uit in haar kelder en scheurt een spier in haar bovenbeen.

Welke politieke koers ze wil varen met haar beweging Trots op Nederland is nog onduidelijk, maar Verdonks status van Bekende Nederlander is onomstreden. In weken waarin Geert Wilders al zijn collega’s uit de Tweede Kamer ver achter zich laat wat media-aandacht betreft, haalt Verdonk geregeld kranten en televisie met kleine voorvallen, en met uitspraken die vooral verwijzen naar wat nog komen gaat. En achter die media-aandacht gaat een grote populariteit schuil. Op Hyves heeft Verdonk 57.366 vrienden. Ter vergelijking: Wouter Bos heeft er 37.021, Mark Rutte 9.562. Vijfduizend mensen ontvangen per e-mail een nieuwsbrief waarin Verdonk vertelt over „haar ervaringen in Den Haag”; uit deze groep worden nu door negentien regionale commissies vrijwilligers voor Trots op Nederland geselecteerd. In de peilingen staat Verdonk op dertien zetels, drie meer dan Wilders’ PVV.

Pas bij de volgende verkiezingen zal blijken of Verdonk deze voortekenen ook weet te verzilveren, zoals in november 2006, toen ze als VVD-lid en oud-minister van Vreemdelingenzaken en Integratie 620.555 voorkeursstemmen kreeg. Maar dat ze aanhangers heeft, staat vast. Wie zijn dat? Wat spreekt hen aan?

Haar daadkracht, zegt Martijn Lampert van het in ‘waarden en leefstijlen’ gespecialiseerde onderzoeksbureau Motivaction. ‘Daadkracht’ is bij Verdonk karaktertrek en slogan ineen, en het werkt. Mensen vallen op haar kordate, stoere houding, als minister, als VVD-lid en nu. Op haar website (www.ritaverdonk.net) staat ze onder meer afgebeeld als kapitein aan het roer van een houten schip, de Nederlandse vlag wapperend achter haar. Door na haar vertrek uit de VVD-fractie in september 2007 in de Tweede Kamer te blijven zitten en een eigen beweging te beginnen, bestendigde Verdonk haar imago van sterke eenling.

Volgens Motivaction komen de potentiële Verdonk-stemmers uit de ‘moderne burgerij’: een niet-religieuze, politiek ongebonden groep, voor wie het eigen gezin op de eerste plaats komt. Van oudsher praatten deze mensen niet over politiek, dat was saai, maar dankzij de moderne media, met het internet voorop, is de afstand tot ‘Den Haag’ gevoelsmatig kleiner geworden. Tegelijkertijd groeide de onvrede over wat datzelfde Den Haag naliet te verbeteren in hun eigen levens, die vaak ingrijpend veranderden door processen als immigratie en globalisering. Lampert: „Fans van Verdonk behoren tot een zwevend electoraat dat op zoek is naar een verlosser, iemand die de zaken voor ze regelt. Dat is altijd riskant.” Politici als wijlen Pim Fortuyn, Geert Wilders en Rita Verdonk winnen deze kiezers voor zich door te beloven direct namens hen op te zullen treden.

Bij Verdonk is die belofte vooralsnog het belangrijkste ingrediënt. Donderdag 3 april houdt ze haar eerste politieke toespraak op het lanceringsfeest van Trots op Nederland in Amsterdam, maar de kans is klein dat ze daar met een uitgewerkt programma komt. Gerrit Voerman van het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen: „Verdonk is tegen files, en ze schrijft op haar website dat je ‘werkt om te leven, niet om belasting te betalen’. Daarmee weten we nog niet veel, maar dat past in de strategie: het geeft haar de ruimte om haar beweging rustig op te bouwen, en eerst te horen wat de achterban belangrijk vindt. Dat heeft ze beloofd, en het is een handig excuus voor haar afwezigheid bij grote Kamerdebatten, waar ze de plank mis zou kunnen slaan. Als eenmansfractie is het ook ondoenlijk om over elk dossier volop mee te praten. Dan is het handiger om nog niet het achterste van je tong te laten zien.”

Het internet is integraal onderdeel van Verdonks aanpak: op de vernieuwde site van Trots op Nederland mag iedereen binnenkort zijn eigen ideeën voor een beter Nederland aandragen. Voerman: „Dat wil niet zeggen dat ze al die ideeën ook op de agenda zal zetten. Rita Verdonk is de baas van Trots op Nederland, dat heeft ze heel duidelijk gemaakt.”

Verdonks sociale vaardigheden zijn een belangrijke troef. Ze gedijt goed in grote gezelschappen, is charmant en direct in de omgang. Machteld Vlaanderen, oud-voorzitter van de JOVD, de jongerenafdeling van de VVD, was in het voorjaar van 2006 vrijwilliger voor Verdonk tijdens de strijd om het lijsttrekkerschap, die ze nipt zou verliezen van Mark Rutte. Volgens Vlaanderen sprak Verdonk een zeer divers publiek aan, „van jong tot oud en van arm tot rijk. Heel anders dan normaal bij de VVD. Rita is echt. Ze beoordeelt mensen als mensen, ze let niet op status of functie.” Er zaten ook veel allochtonen bij, volgens Vlaanderen: „De Turkse kleermaker en de Egyptische shoarmabaas zijn het eens met haar strenge houding tegenover mensen die niets doen, maar wel hun hand ophouden.” Martijn Lampert van Motivaction: „Verdonk profileert zich breder en positiever dan Wilders. Ze is minder sterk anti-immigratie en anti-islamitisch.”

Tjitske Akkerman, politicologe aan de Universiteit van Amsterdam, vermoedt dat het rumoer rond Wilders’ film Fitna Verdonk geen kwaad zal doen. „Wilders is alleen maar in het nieuws met gevechten en polariserende uitspraken. De media houden daarvan, de kiezers veel minder. Bij rechts én links bestaat er wel angst voor aantasting van onze nationale identiteit en een verlangen naar nieuwe politiek, maar niet als dat uitloopt op geweld, op bedreigde economische belangen of op gevaar voor ‘onze jongens’ in Afghanistan. Trots op Nederland is dan een gematigde, respectabele keuze.”