Gun ons onze ‘Fitna’ zonder geweld

Het is een gewone film. Nu weten we dat Geert Wilders de Koran wijselijk niet heeft verbrand, verscheurd of bespuugd. Uiteraard is het, ná de grootschalige campagne van Jan Peter Balkenende voor de Wildersfilm, een immens moeilijke zaak om aan de Talibaan uit te leggen dat Fitna, afgezien van een stukje uit een Deense cartoon, voor de rest een gewone film is. En wat de Deense cartoon betreft, die radicale moslims moeten niet zeuren: islamitische cartoons over joden en het Westen zijn vele malen erger.

Fitna is er. Maar wat is Fitna? Fitna betekent beproeving of verzoeking. Maar fitna duidt ook op tweedracht ten gevolge van strijd. Wat is de grootste fitna voor de man? Dit kunt u ongeveer raden: de vrouw is volgens een hadith (overlevering over en van de profeet Mohammed) de fitna voor de man.

Wat is de historische wortel van fitna? Daarvoor moeten we terug naar de tijd van de rechtsgeleerde kaliefen (al-khulafa al-rashidun). En die begint onmiddellijk na de dood van de profeet in 632. Het ging gewoon om de machtsvraag: wie mag en moet de opvolger zijn van de profeet Mohammed? En wat zou zijn titel moeten zijn?

Uiteindelijk wees een raad van moslims een opvolger aan: een kalief, een persoon die de plaats van een andere persoon inneemt (of hem vertegenwoordigt). Een khalifa is kortom een vertegenwoordiger of een opvolger. Er waren twee belangrijke titels in omloop: ‘khalifat Allah’ (de vertegenwoordiger van Allah) en ‘khalifat rausl Allah’ (de opvolger van de profeet van Allah). Sinds de derde rechtsgeleerde kalief was het lange tijd gebruikelijk de titel ‘vertegenwoordiger van Allah’ te gebruiken. De titelkeuze gaf de minste problemen, maar de personele invulling van kalifaat leidde tot de eerste Fitna. Er zijn vier rechtsgeleerde kaliefen wier namen met eerbied moeten worden uitgesproken en in de meeste moskeeën gegraveerd werden: Abu Bakr (632-634), Umar (634-644), Uthman (644-656) en Ali (656-661).

De eerste kalief was voornamelijk bezig om afvallige moslims te bestrijden en te doden. Dit waren hetzij de stammen en personen die weigerden belasting te betalen, hetzij personen die voor de zekerheid naast Allah nog een andere god wilden blijven aanbidden. De anderen hebben met hun jihadleger de belangrijkste delen van de wereld veroverd en opgesplitst in het huis van de islam en het huis van de oorlog: Perzië, het Byzantijnse Rijk, Noord-Afrika, en delen van Europa. Drie van deze kaliefen kwamen door een terreuraanslag om het leven.

De Fitna begon ten tijde van Ali, de vierde kalief en de eerste imam van de shi’ieten. Omdat Ali eigenlijk met tegenzin zijn voorganger Uthman als kalief had erkend, gingen sommigen na de aanslag op Uthman ervan uit dat Ali de kwade genius achter deze moordaanslag was. Daardoor werd Ali aangevallen door een leger van Aisja en haar vrienden. Om Uthman te wreken brak de eerste islamitische burgeroorlog uit, die Ali won. Dat is overigens de reden dat Aisja bij shi’ieten niet erg populair is. De naam van Aisja was in mijn tijd gelijk aan een scheldwoord met de connotatie ‘takkenwijf’. Maar het wordt nog erger.

De gouverneur van Damascus, Muawiya, naar wie later de Umayyaden-dynastie werd genoemd, kwam tegen Ali in opstand. Muawiya deed tijdens de burgeroorlog (657) een slimme zet: zijn soldaten bonden een exemplaar van de Koran aan hun lansen. Daarom moest Ali arbitrage aanvaarden. Maar doordat hij dat aanvaardde, beschuldigde zijn radicale aanhang hem van verraad. En één van hen zou Ali later gaan doden.

Doordat de gelovigen de geldigheid van de machtsclaims (wie mag zich opvolger van Mohammed dan wel vertegenwoordiger van Allah noemen?) moesten vaststellen, wordt de ummah, de islamitische gemeenschap, beproefd. Deze beproeving duurt tot de dag van vandaag: zie de sektarische moordaanslagen in Irak. De vastgebonden Koran op de wapens van tegenstanders van Ali illustreert niet alleen de wens van een wapenstilstand maar ook het goddelijke oordeel dat nog moest komen. Wilders heeft kortom voor een fantastische titel gekozen, die alle complexiteiten van de islam samenbrengt.

De belangrijke islamgeleerden hebben al opgemerkt dat de fitna als het belangrijkste moment na de dood van Mohammed slechts een personele machtsvraag was. De tweedracht ging niet om theologische basisprincipes. Daarom leidde de fitna niet tot een islamitisch protestantisme. De strijd tussen de shi’ieten en sunnieten in Irak is buitengewoon irrationeel: beide groepen twijfelen aan geen enkele letter van de Koran, evenmin twijfelen ze aan de basisbeginselen van de islamitische dogma’s en shari’a.

De christelijke fitna, de Reformatie, heeft bijgedragen aan de komst van de nieuwe wereld. En dat is wat de islamitische wereld nodig heeft. Een echte Fitna. De islam, gerekend vanaf de dag dat Mohammed van Mekka naar Medina ging, is 1387 jaar oud. Wat gebeurde in het jaar 1387 in Europa? Toen was er nog geen Reformatie. De christelijke fitna kwam enkele eeuwen later.

Ik wil u geenszins vrees aanjagen, maar het zal nog een tijdje duren totdat de islam echt is veranderd. Het kan ook, gelet op de globalisering, snel gaan. Moslims moeten niet met geweld of juristerij op Wilders’ Fitna gaan reageren. Ze moeten gaan discussiëren over de geldigheid en de betekenis van de Koranverzen die Wilders heeft willen problematiseren.

Dit wordt voor ons allen een ernstige beproeving. Niet voor niets noemden sommige moslimgeleerden de Franse Revolutie een fitna. Niet de spierballen, maar het denken en geloof moeten worden beproefd. Alleen na zo’n intellectuele beproeving zal wellicht een eeuw van Verlichting uitbreken in de islamwereld. Daarom mag noch het Wetboek van Strafrecht noch de ‘War on Terror’ enige blokkade vormen voor een scherpe polemiek over de islam.

Gun ons onze Fitna zonder geweld.

Reageren kan op nrc.nl/ellian Reacties worden openbaar na goedkeuring door de redactie.

Rectificatie / Gerectificeerd

Correcties en aanvullingen

Kaliefen

In de column van Afshin Ellian Gun ons onze ‘Fitna’ zonder geweld (Opinie, 29 maart) staat rechtsgeleerde kaliefen . Dat moest rechtsgeleide kaliefen zijn.