‘Banken hebben ons een kunstje geflikt’

Nog één bank zal omvallen, verwacht Laurence Meyer, oud-gouverneur van de Federal Reserve. „Al met al ongehoord.” Een vraaggesprek over de ergste financiële crisis sinds meer dan een halve eeuw.

Laurence H. Meyer, oud-gouverneur van de Federal Reserve: „Er is een dunne lijn tussen het prima doen en een catastrofe.” Foto Bloomberg Laurence Meyer, former Federal Reserve governor and now vice chairman of St. Louis-based Macroeconomic Advisers LLC., speaks during an interview in Jackson Hole, Wyoming, August 24, 2006. The Federal Reserve Bank of Kansas City is hosting an annual symposium in Jackson Hole. Photographer: Matthew Staver/Bloomberg News. BLOOMBERG NEWS

Laurence H. Meyer (64) heeft er, net als de meeste Amerikanen, geen moeite mee om aan een wildvreemde te vertellen waar lijf en leden hem in de steek laten. En om meteen ook de voorgeschreven medicijnen met de bezoeker door te nemen.

Ja, „ik ben dezer dagen snel gestresst”. En ja, „ik slaap slecht”.

Maar gelukkig is er Ambien (spreek uit: em-bie-jun). Dit slaapmiddel geeft hem „dat beetje hulp dat ik nodig heb”. Een halve pil voor het slapen gaan „en ik lig ten minste niet de hele nacht naar de klok te kijken”.

Meyer maakt zich druk om de kredietcrisis, „zeker de ergste financiële crisis sinds de Tweede Wereldoorlog”. Hij tobt over de „systeemrisico’s”, het gevaar dat banken omvallen en elkaar als dominostenen meenemen. En hij is bezorgd over het beperkte aantal middelen dat het Amerikaanse stelsel van centrale banken, de Federal Reserve, tot zijn beschikking heeft om de crisis te bezweren. Meyer was zes jaar lang een van de gouverneurs van diezelfde centrale bank en zat bij voorzitter Alan Greenspan aan tafel wanneer er rentebesluiten genomen werden.

De oud-bankier is nu, zoals hij het zelf noemt, „forecaster”. Voorspeller van de economie. Hij houdt kantoor in Washington. Meyer praat snel en is niet gewend onderbroken te worden.

„Dit zijn challenging tijden”, zegt hij. „En dan is de buitengewoon hevige inkrimping van de huizenmarkt nog mijn minste zorg. Zelfs een plotse neergang van deze markt, van de huizenprijs, kan de economie al in een recessie doen belanden.”

Wat kan de Federal Reserve daartegen doen?

„Zonder de kredietcrisis was de prijscorrectie op de huizenmarkt een beheersbaar probleem geweest. Je verlaagt de rente, daardoor worden hypotheken goedkoper en dat jaagt de huizenmarkt aan. Relatief allemaal erg eenvoudig. Maar nu zijn de kredietomstandigheden zoveel slechter: huiseigenaren krijgen veel minder eenvoudig een lening. Dus wil de Fed ingrijpen en dan moet de rente niet alleen verlaagd – nee, die moet op agressieve wijze verlaagd worden.”

In uw boek ‘A term at the Fed’ uit 2004 schrijft u dat de centrale bank veel niet ziet aankomen. De Aziëcrisis, de dotcomcrisis. Hoort de kredietcrisis ook in dit rijtje thuis?

„Jazeker. Maar de bank bevindt zich in goed gezelschap. Slechts een enkeling heeft dit voorzien.”

Wat had de Fed niet in de gaten?

„Dat huizen te duur waren, de prijscorrectie van de huizenmarkt, dat wisten ze allemaal wel. Maar ze voorzagen niet de omvang van de kredietcrisis. Eind vorig jaar dachten ze serieus dat een renteverlaging van 0,5 procentpunt eind goed al goed zou betekenen. Net als de meeste anderen heeft de Fed de hevigheid van de crisis onderschat.”

Wat ging er verkeerd bij de Fed?

„Ons financiële systeem is zo innovatief, zo creatief, dat het moeilijk is alles in de gaten te houden. Banken zullen je altijd een paar stappen voor zijn. Maar nu waren dat er veel te veel. Vergeet niet: dit is natuurlijk een fantastisch verhaal. Vroeger gaven banken hypotheekleningen en hielden die hypotheken in hun bezit. Nu bundelden ze die hypotheken en verkochten die dan als pakketjes door aan wie dan ook, waar dan ook ter wereld. Dus de banken zeiden: wow, we zijn slim aan het worden. We ontdoen ons van flinke risico’s. Maar tegelijkertijd kochten ze elkaars producten, en dat is minstens zo gevaarlijk. Zij hadden niet door dat deze investeringen die niet op de bedrijfsbalans terugkwamen daar in het slechtste geval wel verrekend moesten worden. En toezichthouders net zo min. Dat is een zeer ernstige misser. Banken hebben de Fed daarmee een kunstje geflikt. En zichzelf ook voor de gek gehouden.”

Critici verwijten Greenspan de rente te rigoureus verlaagd te hebben en zo te hebben bijgedragen aan de kredietcrisis.

„Niemand hoeft zich te verexcuseren voor het verlagen van de rente na de dotcomrecessie. De economie was zwak, er werd gevreesd voor deflatie. Waar je wel vragen bij kunt stellen is of we te lang op 1 procent rente bleven hangen voordat we de rente te langzaam weer verhoogden.”

Greenspan lijkt zich niet al te schuldbewust op te stellen.

„Ik was er zelf ook aan het begin van dat tijdperk...” Hij maakt zijn zin niet af. „Kijk, dit is nog steeds controversieel. De Fed vindt dat hij niet direct op zeepbellen moet reageren. Waarom niet? Het is lastig erop te anticiperen en als de bel barst, ben je al te laat.”

Over uw rol gesproken: in 2005 zei u tijdens een toespraak voor bankiers dat er „geen enkele huizenzeepbel” was.

„En ons model zegt nog steeds dat er geen zeepbel is. Ons model zegt wel dat huizen met eentiende overgewaardeerd zijn. Wij baseren ons op de cijfers van het overheidsorgaan Ofheo, dat stelt dat er vergeleken met een jaar geleden nog steeds geen achteruitgang in de huizenprijs is.” (Daags na dit gesprek, afgelopen dinsdag, meldde Ofheo een krimp tot 3 procent, waar anderen al prijsdalingen tot 12 procent hebben geconstateerd).

Zelfs Greenspan erkent nu dat er sprake is van een zeepbel.

„Hij ziet er wel een, wij zien er geen. Greenspan heeft eerder nog gezegd dat een zeepbel een opeenvolgende prijsdaling is van 40 procent. En daar zijn we nog lang niet. We zullen zien.”

U sluit dat dus niet uit. Wat als de prijzen zover dalen?

„Dan wacht ons een hevige, langdurige recessie. Dat is onvermijdelijk. Omdat veel van het onderpand van banken vastgoed is, zal de ineenstorting van de huizenmarkt de gezondheid van banken verder ondermijnen en groeit het risico dat banken omvallen. Bovendien: als huizenprijzen dalen, loopt het consumentenvertrouwen terug, neemt de werkloosheid toe, worden consumentenleningen niet afbetaald en vermindert de beschikbaarheid van krediet. Een dodelijke spiraal.”

Dit is dus een mogelijk scenario. Waarom verwacht u dit toch niet?

„Laat me u dit vragen. Wat is het werkloosheidspercentage nu? 4,8 procent. Wanneer is de arbeidsmarkt verzadigd? Ongeveer op 4,8 procent. De Fed heeft de rente flink verlaagd, met 3 procentpunt, en we hebben nog steeds een prima arbeidsmarkt.”

Bovendien, legt Meyer uit, worden de komende maanden cheques ter waarde van in totaal 150 miljard dollar naar de Amerikanen gestuurd. Dat jaagt de consumentenbestedingen aan. En dankzij de goedkope dollar zijn Amerikaanse producten gewild voor de export. „Dat gezegd hebbend: er is een dunne lijn tussen het prima doen en een catastrofe.”

U geeft telkens dubbele boodschappen af. Eerst stelt u ons gerust om direct daarop doemscenario’s aan te halen.

„Inderdaad. Want zo zit de wereld nou eenmaal in elkaar. Onze voorspelling is dat we een recessie ternauwernood zullen voorkomen, dat ons een cataclysme bespaard blijft – ook al bestaat het risico dat de financiële sector instort.

„Voordat u hier net binnenkwam zat aan deze tafel een cliënt. Zij zei: ‘Recessie? No big deal. Dat kennen we, daarmee kunnen we omgaan. Wat wel eng is’, zei ze, ‘is omvallende banken. En wat er dan met de echte economie gebeurt’.”

Op diezelfde gelakte houten tafel staat een glazen bol. „Kosten noch moeite worden hier bespaard”, zegt Meyer olijk. „Ik wil niet zomaar gaan doemdenken. Puinhoopverhalen zijn misschien goed voor dinerspeeches, het zijn meestal waardeloze voorspellingen.”

Het interessante aan economische voorspellingen over de VS is dat ze als het ware regiogebonden zijn, zegt Meyer. Hoe verder van Amerika af, hoe negatiever. „Kijk je vanuit Europa naar de VS, dan wordt er al snel 0,5 procentpunt aan economische groei afgetrokken. Zuidoost-Azië: nog eens 0,5 procentpunt eraf. Japan nog een keer.”

Tegelijkertijd is hij zelf negatief gestemd over Europa. „Het lijkt erop dat sommige Europese banken meer geraakt zijn door de subprime-rotzooi dan de Amerikaanse. De slechtste waardepapieren, met de meest riskante schuld op basis van hypotheekproducten, zijn in het buitenland terechtgekomen.” Daarnaast „voelt de Europese Centrale Bank zich geconfronteerd met een toename van de inflatie die structureel groter is dan gewenst. Dat ontneemt haar de mogelijkheid te reageren op de stagnerende economische groei door de rente te verlagen.”

Een lagere rente maakt lenen goedkoper, waardoor er meer geld in omloop komt en de inflatie juist weer toeneemt. „Dat betekent dat de ECB langzamer zal reageren en dat Europa meer risico loopt omdat het geen centrale bank heeft die de afremmende economie komt redden. Europa staat dus flink wat onzekerheid te wachten. De risico’s zijn reëel.”

Hoe ver kan Bernanke met de rente gaan?

„Tot nul. Op dat moment zet de Fed zichzelf klem. Dan staan je als bankpresident wel onconventionele maatregelen ter beschikking, maar we weten niet of ze werken. Simpelweg omdat we ze nog niet eerder hebben toegepast.”

Een van die middelen waarvan de Fed zich nu bedient is het helpen uitkopen van Bear Stearns...

„Ik zou me wel twee keer bedenken voordat ik het woord ‘uitkopen’ zou gebruiken. Want je kunt het ook van deze kant bekijken: hoe is het met aandeelhouders afgelopen na de Fed-ingreep? Hun investeringen zijn waardeloos geworden.” Deze week verhoogde JP Morgan Chase zijn reddingsbod van 2 naar 10 dollar per aandeel Bear Stearns. „Hoe deden de bestuurders het? Het meeste van hun geld zat in aandelen in het eigen bedrijf, ook al om van te huilen. Hoe staan de werknemers er nu voor? De meesten worden ook ontslagen en zijn de rest van hun leven bezig hun verliezen weer recht te trekken.”

„Wat de bank zelf betreft, zo’n neergang is een potentiële besmetting voor de hele economie. Als de een omvalt, gaat de ander ook. Niemand wil dan meer zaken doen met deze bedrijven en ze gaan allemaal failliet. Vergeet niet: het had gruwelijk kunnen uitpakken voor de economie. Ik bedoel, wilt u zien wat er gebeurt als je de economie over het randje duwt? Als het financiële stelsel in elkaar dondert? We wéten niet eens wat er dan gebeurt. Aandelen zouden ineens eenderde of 40 procent minder waard worden, iedereen zou zo snel mogelijk geld van de bank halen bij gebrek aan vertrouwen, niemand durft meer met elkaar zaken te doen en de financiële wereld zou tot stilstand komen, overal gaan mensen failliet. Een ramp.”

Wiens ondergang moeten we nu vrezen?

„Op de financiële markten zien we nu de aasgieren boven de zwakste spelers rondcirkelen. Eerst waren dat de obligatieverzekeraars, toen Bear Stearns, nu is dat Lehman Brothers. De zwakste speler wordt altijd getest.”

Hoe zeker kunnen we ervan zijn dat andere banken er over een jaar nog zijn?

„Dat is inderdaad de vraag.”

U bent een cijfermens. Drukt u de kans op besmetting eens uit in een getal.

„O, dat is te moeilijk. Normaal is de kans dat een flinke speler op de wereldwijde financiële markt omvalt, ik zeg maar wat, eentiende van eenhonderdste van een procent per jaar. Vorige week kwam die voorspelling plotseling uit. Ik denk dat we niet meer dan nog één andere bank zullen verliezen. De kans dat bijvoorbeeld Lehman Brothers verdwijnt is misschien wel 15 procent. Al met al ongehoord.”

De ingreep heeft volgens sommigen het sein gegeven dat Wall Street fouten kan maken en de Fed ze dan herstelt.

„Ik durf te wedden dat iedereen op Wall Street nu harder werkt om een Bear Stearns-achtig lot af te wenden. Iedereen voelt de dreiging dat pensioen, welvaartsopbouw en loopbaan in gevaar zijn. Natuurlijk, Wall Street is een wereld van gokkers en mensen die risico’s nemen. Voor die mentaliteit moet nu de prijs betaald worden. Het signaal dat wel is afgegeven? Maak de verkeerde keuzes en je wordt weggevaagd.”

Critici zeggen dat de bankiers juist goed wegkomen vergeleken met de miljoenen huiseigenaren die nog steeds op straat belanden.

„Op Main Street, bij de mensen in het land, heerst ongelooflijk veel pessimisme over de economie. Akkoord, de tegenspoed die door huiseigenaren gevoeld wordt is echt afgrijselijk. Maar dat kan de Fed niet aangerekend worden. Daarvoor moet je bij de overheid zijn.”

De centrale bank ís de overheid. De Fed heeft de last van de kredietcrisis op zich genomen, heeft de problemen met zijn steun genationaliseerd.

„De hamvraag blijft: waarom wilt u de economie doen belanden in de ergste recessie in decennia? Vindt u ons niet aardig ofzo?”

Meer interviews, nieuwsanalyses en achtergronden op nrc.nl/kredietcrisis