‘Vrees niet de tanks maar de banks’

Zet de Russen uit de Raad van Europa. Dat is de boodschap van de Britse journalist en Rusland- watcher Edward Lucas, auteur van ‘De nieuwe Koude Oorlog’.

Edward Lucas: ‘Rusland heeft vaker de strategie van de Hulk gevolgd’ Foto Amaury Miller/Hollandse Hoogte Nederland , Amsterdam , Ambassade Hotel.20080310. Schrijver Edward Lucas in het Ambassade Hotel op de Herengracht 341. Foto & Copyright Amaury Miller. Hollandse Hoogte

Voor al die commentatoren die de analyse in Edward Lucas’ recente boek De Nieuwe Koude Oorlog, Hoe het Kremlin Rusland en de wereld bedreigt (Boeken 29.02.08) een tikje aan de rabiate kant vonden, is er nieuws. In levenden lijve doet Edward Lucas (1962) er met plezier nog een schepje bovenop. ,,Als ik optimistisch ben,” zegt de Britse journalist en historicus, ,,denk ik dat de huidige machthebbers volstrekt cynisch staan ten opzichte van hun eigen ideologie van ‘souvereine democratie’. Dat het ze er alleen maar om gaat zo snel mogelijk zoveel mogelijk bij elkaar te stelen. Als ik pessimistisch ben, denk ik dat ze er echt in geloven.’’

Lucas’ analyse is helder: na de chaos van de Jeltsin-jaren heeft de FSB, de opvolger van de KGB die anders dan de eenpartijstaat en de planeconomie nooit is verdwenen, de macht overgenomen. Niet als organisatie, maar meer omdat op alle sleutelfuncties, in politiek en zakenleven, mensen zijn neergezet met een ‘tsjekistische’ mentaliteit, de mentaliteit van Lenins oorspronkelijke geheime dienst, de Tsjeka.

Kern van dat denken: Rusland heeft een eigen roeping in de wereld, weet zich daarin bedreigd door een Westerse omsingeling en moet dus intern veel vrijheid offeren voor stabiliteit en weerbaarheid. Vandaar dat onder Poetin de politieke vrijheid volgens Lucas met zo’n 80 procent is beperkt, de media onder volledige controle staan en oude stalinistische technieken weer in zwang zijn, zoals gebruik van psychiatrie om politieke tegenstanders uit te schakelen.

Hoewel de vraag of hij kwáád is om wat er ginds gebeurt, leidt tot het zeer Britse antwoord dat hij ‘bezorgd’ is, doet de toon van de Rusland-watcher van The Economist in het gesprek niet onder voor die in zijn boek. ,,Stel je eens voor’’, zegt hij, ,,dat het Derde Rijk in 1945 niet was verslagen, maar was doorgesukkeld tot in de jaren tachtig. Dat er toen een hervormingsgezinde nazi kwam, die in zijn poging tot hervorming de boel liet instorten, zoals Gorbatsjov met de Sovjet-Unie heeft gedaan. Dat er een periode van chaos gevolgd was, waarin landen als Nederland en Denemarken hun eigen draad weer hadden kunnen oppakken. Tot in 1999 opeens een voormalige SS-er, kolonel Waldemar Putschnick, premier was geworden, en daarna president en dan weer premier. Daar zouden wij ons toch behoorlijk onbehaaglijk bij voelen ? In feite is dat wat er in Rusland gebeurt, en ik denk niet dat we het in West-Europa serieus genoeg nemen.’’

Hoe begaan Lucas ook is met het lot van de individuele Rus – een betrokkenheid die teruggaat naar zijn kinderjaren, waarin hij toekeek hoe vader Plato en het Griekse Nieuwe Testament tussen zijn sokken moffelde als cadeau voor Oost-Europese vrienden – zijn bezorgdheid geldt in de eerste plaats de voormalige satellietstaten en de lakse en verdeelde reactie van de EU op de door hem waargenomen dreiging. Want daar, in het voormalige Oostblok dat niet tot Rusland behoort, ligt het slagveld van Lucas’ ‘Nieuwe Koude Oorlog’.

„In die oorlog zijn het niet tanks waar we bang voor moeten zijn, maar banks. Nieuwe EU-lidstaten, landen in de Kaukasus, hebben nog niet genoeg tijd gehad om écht betrouwbare instituties op te bouwen. Dat betekent dat politici en hele politieke partijen te koop zijn. En de Russen hebben, dankzij de olieprijs, héél veel geld.

„Al die landen zijn voor hun energiebehoefte totaal afhankelijk van Rusland. Een land als Montenegro is in feite in handen van de Kremlin-oligarch Deripaska. Die bezit de grote aluminiumfabriek, die daar goed is voor een kleine 40 procent van het nationaal inkomen. Maar de invloed is ook groot in Bulgarije, waar de belangrijkste olieraffinaderij in Russische handen is. En in de Baltische staten, waar je corrupte, Ruslandgezinde politici ziet terugkeren nadat ze er eerst uitgewerkt waren.”

Blijft de macht van de Russische Mammon beperkt tot onze zwakke broeders in het oosten?

„Als ik u zes jaar geleden had verteld dat een Duitse kanselier een overeenkomst zou sluiten voor een gaspijplijn die door Polen zo gevaarlijk wordt gevonden, dat ze hem vergelijken met het Molotov-Ribbentrop-pact, had u mij niet geloofd. Wat nu als ik u vertel dat die kanselier vervolgens na zijn aftreden voor veel geld de baas wordt van het consortium dat die pijplijn moet gaan bouwen.”

Oppert u daarmee dat toenmalig kanselier Schröder gekocht is?

„Dat zou een smadelijke bewering zijn. Maar er zijn veel redenen voor scherpe vragen naar een mogelijk belangenconflict.”

Lucas zegt het met onmiskenbare ironie. Maar wordt hij hier niet wat al te cynisch? Is Gerhard Schröder volgens hem werkelijk bereid het Europese veiligheidsbelang te verkopen voor een flinke hand Russische zilverlingen?

,,Er zijn natuurlijk andere factoren, zoals de historische banden tussen Rusland en Duitsland . En ik denk ook dat meneer Schröder – en ik vrees ook de huidige SPD- minister van Buitenlandse Zaken Steinmeier – het gevaar onderschat. Frau Merkel heeft dat veel beter in de gaten, maar die is de gevangene van haar coalitie, want de CDU zit weer zo dicht tegen het bedrijfsleven aan dat ook daar geen harde taal tegen Rusland van te verwachten is.’’

Als Europa zich volgens Lucas één ding moet realiseren, dan wel dat de huidige Russische tactiek van bilateraaltjes tussen Europese landen en de Kremlin-monopolist Gazprom funest is voor de Europese veiligheid en stabiliteit. Het is een strategie waar ook de Nederlandse regering onbekommerd in meegaat, zo laat Lucas niet na op te merken. En dus zijn de aanbevelingen in grote lijnen even hard en helder als zijn analyse. Om te beginnen: gooi Gazprom van de Europese financiële markt:

„Als je in Londen aankomt met een koffer gestolen Fabergé-eieren, en vervolgens vraagt om een bank die ze voor je verkoopt, een jurist die het legaal maakt en een pr-firma die het er netjes uit laat zien, dan staan we dat ook niet toe. Ik zou niet weten waarom dat voor een bij elkaar gestolen oliemaatschappij wel moet kunnen.”

Maar eerst en vooral: zet de Russen uit de Raad van Europa:

„Ik ben er helemaal niet voor om Rusland te isoleren. Het is een belangrijke strategische partner op gebied van nucleaire bewapening en klimaatverandering. Maar met wat er op gebied van democratische waarden in Rusland gebeurt, verliest de Raad van Europa alle krediet zolang Rusland er lid van is. En verliest het Westen de morele autoriteit die het eind jaren tachtig, onder Kohl, Reagan en Thatcher nog wel had. We laten ze met veel te veel wegkomen, Wit Rusland is voor veel minder uit de Raad gegooid.’'

Maar zal, wanneer we uw toch vrij polariserende aanbevelingen opvolgen, dat geen koren op de molen van de huidige machthebbers zijn? Zal dat de totalitaire tendens in Rusland niet juist versterken?

,,Rusland heeft al vaker de strategie van de Hulk gevolgd: maak me niet kwaad, want dan word ik nog veel onaangenamer. Daar moeten we ons niet door laten intimideren. Wij moeten nooit ons buitenlands beleid afstemmen op mogelijke binnenlandse gevolgen in Rusland, want uiteindelijk hebben we daar geen invloed op. En dan offer je al gauw je vrienden op om je vijanden koest te houden.’’

    • Chris Kijne