Verhouding met Rusland blijft twistpunt voor de NAVO

Het had ook heel anders kunnen lopen. Maar de afgelopen jaren is er zoveel veranderd in Europa, dat haast niemand ervan opkijkt dat de NAVO volgende week een grote topbijeenkomst houdt in het voormalige Oostblokland Roemenië – met de president van Rusland als gast en het paleis van wijlen dictator Ceausescu als decor en onderkomen.

In 2008 mag het vanzelfsprekend lijken dat landen als Polen, Hongarije en Roemenië lid zijn van het Atlantisch bondgenootschap. Maar nauwelijks tien jaar geleden was dat fel omstreden, en niet alleen in Moskou.

Uitbreiding van de NAVO met landen die eens tot de Sovjet-invloedssfeer behoorden zou een blunder van historische proporties zijn, betoogde Thomas Friedman, de invloedrijke columnist van The New York Times. De ontspanning en samenwerking met Rusland zou erdoor verspeeld worden, Moskou zou zich van het Westen afwenden. Het zou „de meest fatale fout zijn van de Amerikaanse politiek in het tijdperk na de Koude Oorlog”, waarschuwde George Kennan, Rusland-kenner en veteraan van de Amerikaanse diplomatie die aan de wieg had gestaan van de politiek van containment, het beleid om de Sovjet-Unie „in te dammen”.

En in Nederland schreef VVD-leider Bolkestein in februari 1997 in de Volkskrant tot schrik van zijn partijgenoten in het paarse kabinet: „Een kosten/baten analyse van de NAVO-uitbreiding is zwaar negatief. Zij dient geen strategisch doel en verstoort de verhouding met Rusland onnodig. Zij roept de gevaren op die zij juist wenst te bezweren. Niet doen.”

En toen ging het nog alleen om Polen, Hongarije en Tsjechië. President Clinton had die landen in 1994 in Praag al beloofd dat de vraag niet was óf ze konden toetreden tot het bondgenootschap, maar alleen wanneer – not whether but when was de formule. In een boek met die titel schreef NAVO-deskundige James Goldgeier: „De Verenigde Staten waren zo machtig ten opzichte van de Europeanen en de Russen, dat weinig de uitbreiding nog kon tegenhouden toen het [Amerikaanse, JE] besluit eenmaal genomen was. Alle belangrijke beslissingen werden genomen in Washington.”

Inmiddels zijn ook Roemenië, Bulgarije, Slowakije, Slovenië toegetreden, en zelfs de Baltische landen, die eens deel uitmaakten van de Sovjet-Unie. Uitbreiding van de NAVO heeft een historische bijdrage geleverd aan de stabiliteit van Europa, constateerde Richard Holbrooke, destijds een van de architecten van de uitbreiding, eerder deze maand tevreden op een conferentie in Brussel.

Maar het project is nog niet voltooid. Terwijl de NAVO haar handen vol heeft aan de militaire missies in Afghanistan en Kosovo, staat ze ook nog steeds voor de politieke vraag hoe het Europa van na de Koude Oorlog er uiteindelijk moet uitzien. Daarmee keert het debat uit de jaren 90 terug – en ook de vraag hoe we ons de verhouding met Rusland voorstellen.

In Boekarest worden volgende week mogelijk Albanië en Kroatië uitgenodigd zich bij de alliantie aan te sluiten, en misschien ook Macedonië. Heikel is vooral de vraag of Georgië en Oekraïne worden uitgenodigd voor het zogeheten Membership Action Plan, een eerste stap naar lidmaatschap.

Rusland is fel tegen en de komende Russische president, Dmitri Medvedev, noemde het deze week alvast een bedreiging voor de Europese veiligheid. Binnen de NAVO bestaat er verdeeldheid over het plan: een aantal NAVO-landen, waaronder Duitsland en Nederland, vindt het niet het goede moment. Moeten we de gespannen verhouding met Moskou verder onder druk zetten? Waarom nu? Kunnen we niet beter afwachten of er met de nieuwe president in het Kremlin misschien een beter klimaat ontstaat?

Maar Washington, gesteund door voormalige Oostbloklanden in de NAVO, wil nu juist doorzetten. Voor de Amerikanen is de les van de jaren 90 dat het verzet tegen NAVO-uitbreiding kan worden overwonnen en dan snel in acceptatie kan omslaan.

Maar of de VS, met een impopulaire president in zijn laatste jaar, nog steeds zo sterk is dat „alle beslissingen worden genomen in Washington” is de vraag, nu Rusland sterk en assertief is geworden.

Holbrooke mag de uitbreiding van de NAVO een groot succes vinden dat moet worden voortgezet. Maar de Russische politicoloog Nikonov wierp hem in Brussel tegen: We zouden groter moeten denken. We moeten ons afvragen: wat is op lange termijn in het belang van ons allemaal in Europa?

Voor de NAVO is een goede band met Rusland onontbeerlijk, zei secretaris-generaal De Hoop Scheffer onlangs. „Het sleutelwoord is engagement met een grote E.” Daarom is Poetin uitgenodigd voor de top, ook al loopt de NAVO daarmee het risico dat deze kritische gast de bijeenkomst zal overschaduwen.

In Afghanistan heeft de NAVO ontdekt hoezeer ze de rest van de internationale gemeenschap nodig heeft. Militair is die oorlog niet te winnen, beseft het bondgenootschap. De VN, de EU en hulporganisaties moeten helpen het land op te bouwen en deze cruciale missie tot een succes te maken. Daarbij kan Rusland, behalve een Europese macht ook permanent lid van de Veiligheidsraad, moeilijk gemist worden.

Juurd Eijsvoogel is redacteur van NRC Handelsblad.

Reageren kan op nrc.nl/Eijsvoogel. (Reacties worden openbaar na beoordeling door de redactie.)

    • Juurd Eijsvoogel