Mechanismen van angst en haat uit de doeken gedaan

Philippe Claudel: Het verslag van Brodeck. Vertaald door Manik Sarkar. De Bezige Bij. 333 blz., € 19,90 **---

Philippe Claudel: Het verslag van Brodeck.

Vertaald door Manik Sarkar. De Bezige Bij. 333 blz., € 19,90

Vladimir Nabokov schreef ooit over een Russische dichter dat hij ‘iedere liftende metafoor meenam die hij onderweg tegenkwam’. Hetzelfde zou je kunnen zeggen van Philippe Claudel in Het verslag van Brodeck. Hij schrijft bijvoorbeeld: ‘De winter die bij ons zo lang duurt als eeuwen die aan een groot zwaard worden geregen [...]’ Ik weet niet precies hoeveel eeuwen er aan een zwaard passen, maar voorzover ik me er iets bij kan voorstellen, lijkt het me overdreven dit rijgsel met de duur van één enkele winter te vergelijken. Toegegeven, het is onsportief zo’n absurde metafoor uit een boek te lichten; zelfs in meesterwerken vind je mislukte zinnen. Maar op bladzijde 16 treffen we liefst acht metaforen en vergelijkingen binnen 17 regels aan, waarvan het merendeel niet goed getroffen is.

Claudels vergelijkingsdwang wekt des te meer bevreemding omdat we moeten geloven dat hier iemand aan het woord is – de Brodeck uit de titel – die verslag doet van een moord waar hij praktisch getuige van was, en die zich al schrijvend door de moordenaars bespied weet. Hij voelt zich opgejaagd. Het laatste wat zo iemand doet is zich uitsloven om acht metaforen in één alinea te proppen.

Het verhaal speelt zich kort na ‘de oorlog’ (de Tweede Wereldoorlog) af in een niet nader genoemd dorpje (dat in het Frans-Duitse grensgebied moet liggen). Er arriveert een mysterieuze vreemdeling die een kamer in de herberg huurt. Niemand weet waar hij vandaan komt en wat hij hier te zoeken heeft. Zijn naam verzwijgt hij. Men noemt hem, in het plaatselijke dialect, de ‘Anderer’. De dorpelingen zijn aanvankelijk gefascineerd door zijn exotische verschijning, maar al gauw wekt hij irritatie. De spanningen lopen zelfs zo hoog op dat de vreemdeling door een groep mannen wordt vermoord. Vervolgens wordt Brodeck, die over een schrijfmachine beschikt, belast met de opdracht verslag te doen van de toedracht, en wel zo objectief dat de betrokkenen van alle schuld zullen worden gezuiverd.

Brodeck is zelf ook een buitenstaander. Hij is een jood (al wordt dat woord in het boek nadrukkelijk vermeden) en zijn dorpsgenoten hebben hem tijdens de oorlog uitgeleverd aan de bezettingsmacht. Nadat hij een concentratiekamp heeft overleefd, heeft hij zijn plaats tussen de verraders gewoon weer ingenomen. En nu wordt juist van hém verlangd dat hij een verslag schrijft dat de moordenaars van de Anderer vrijpleit. Brodeck durft niet te weigeren, maar besluit naast dit officiële verslag ook een geheime kroniek te schrijven waarin hij de ware feiten van de moordzaak vastlegt, samen met de rampspoed die hemzelf is overkomen – en deze kroniek is Het verslag van Brodeck.

Al zou Claudel kritischer naar zijn metaforen moeten kijken, hij kan heus wel schrijven. Het niveau van zijn succesroman Grijze zielen haalt hij echter niet. De personages zijn eendimensionaal, aangeklede ideeën. Nu kan je zeggen dat je dit boek niet als een realistische roman moet lezen, maar als parabel. Niet voor niets vermijdt Claudel directe verwijzingen naar de Tweede Wereldoorlog; hij wil een verhaal over xenofobie vertellen dat tijd en plaats overstijgt, een zwart sprookje. Maar in een parabel moet je afzien van uitleg, het genre ontleent zijn kracht aan beknoptheid, terwijl Claudel het niet kan laten de mechanismen van angst en haat uit de doeken te doen – en dan moet hij ook nog zijn knappe natuurbeschrijvingen kwijt.

Het verslag van Brodeck laat je niet onberoerd, daarvoor heeft de auteur Primo Levi te goed gelezen. De reden dat het boek niet overtuigt is dat Claudel geen keuze heeft kunnen maken tussen een parabel, kampliteratuur en bellettrie.

Marco Kamphuis

    • Marco Kamphuis