‘Zonder offer geen vrijheid’

Regisseur Andrei Zvyagintsev wil best uitleggen wat hij met zijn raadselachtige films beoogt. Als het publiek zijn werk maar eerst gaat zien om zelf te puzzelen.

Andrei Zvyagintsev Foto AFP Russian director Andrey Zvyagintsev poses during a photo call at Venice Lido 03 September 2003. Zvyagintsev is in Venice to present his movie " Vozvrascenje " (The Return) shown in competition for the Golden Lion at the Venice International Film festival. AFP

Speelde hij het nou? In Cannes, tijdens het festival in mei vorig jaar, was de Russische regisseur Andrei Zvyagintsev best bereid mee te denken over de sleutels die op de symboliek van zijn speelfilm The Banishment (Izgnanie in het Russisch) passen – als de aanwezige journalisten daar nog maar niets over wilden schrijven, zolang de film niet uit was in hun land.

De film zit zó vol symboliek, met name bijbelse verwijzingen, dat een ruggensteuntje via een interview geen luxe is. Maar Zvyagintsev (44) was serieus. De toeschouwer moet zelf op zoek naar de sleutels. Daar heeft hij de film voor gemaakt. En voor de schoonheid – daar maakte hij ook geen geheim van.

De belangrijkste zinnen in de film worden uitgesproken door de vrouw van een echtpaar dat met zijn twee jonge kinderen naar het platteland gaat voor een vakantie. Ze zegt tegen haar man: ,,Ik verwacht een kind. Het is niet van jou.’’ Daarmee krijgt The Banishment een simpel, maar sterk dramatisch gegeven. Kan de man zijn vrouw vergeven of zal hij haar straffen?

In de titel gaat al een aanwijzing schuil: het woord ‘verbanning’, zeker in de contekst van het paradijselijke landschap met de appelbomen rond het huisje, doet onherroepelijk denken aan Adam en Eva en aan de straf die de eerste twee mensen op zich laadden door aan God ongehoorzaam te zijn.

De bijna mechanische manier waarop de man, Alex (Konstantin Lavronenko, die ook zo’n harde vader speelde in Zvyagintsev’s The Return), zijn vrouw Vera verbant, maakt nieuwsgierig naar het idee van de regisseur over voorbestemming. Speelt Alex soms alleen maar de rol die een opperwezen hem heeft toebedeeld? ,,In zekere zin’’, zegt Zvyagintsev. ,,Het noodlot is onomkeerbaar. In de mannenwereld waarin Vera leeft, is met woorden niets te veranderen. Alex is uit steen gehouwen, alleen de dramatische daad van Vera kan hem breken. Je kunt dus wel aan je lot ontsnappen, maar alleen als je daarvoor een offer brengt. Elk handboek van symboliek leert ons dat er geen bevrijding is zonder opoffering.’’

Zoveel symboliek geeft de film een tamelijk kunstmatig karakter. Zvyagintsev zit daar niet mee. Hij was theatermaker voor hij in 2003 als filmmaker debuteerde met The Return. Toneel is volgens hem pas artificieel. ,,Ik probeerde in mijn toneelwerk zo naturalistisch mogelijk te zijn, maar dat is ondoenlijk. Bij film, een veel naturalistischer medium, hoef ik die moeite niet te doen. Daar kan ik mijn acteurs ‘verhoogd’ laten spelen.’’

Zo heeft hij in de eerder genoemde, beslissende dialoog tussen man en vrouw ook alle naturalisme weggebikt. ,,Ik had een ellenlange dialoog geschreven, waarin de vrouw steeds aankondigt dat ze iets belangrijks gaat zeggen, maar er telkens voor terugschrikt. Het leek wel een Mexicaanse soap: ‘Zeg het toch.’ ‘Eerst nog wat wijn.’ In de repetities heb ik alles overboord gegooid en tegen Marie Bonnevie gezegd dat ze een slok wijn moest nemen en dan zeggen wat ze te zeggen had. Ze deed het en de acteur, de cameraman en ikzelf waren diep geschokt. Zo hard kwam het aan.’’