Verleden bepaalt verkiezingen Zimbabwe

Ex-minister Makoni dacht vlak voor de verkiezingen de partij van Zimbabwe’s president Mugabe ten val te brengen. Partijkopstukken steunen hem echter niet. Is de rebellie doodgeboren?

Onder: waarnemers van het regionale samenwerkingsverband SADC bij een campagnebijeenkomst. Foto’s Reuters Members of the Southern African Development Conference (SADC) election observers watch proceedings at an election rally for independent presidential candidate Simba Makoni in the town of Marondera March 21, 2008. REUTERS/Howard Burditt (ZIMBABWE) REUTERS

De voormalige minister van Financiën Simba Makoni had de plek van zijn geplande revolutie in Zimbabwe niet mooier kunnen kiezen. De plaats heet Marondera, het hartland van regeringspartij Zanu-PF. Hier werd in 2000 de eerste blanke boer vermoord, nadat president Mugabe het startschot had gegeven voor de gewelddadige landinvasies. Hier durfden leden van oppositiepartijen de afgelopen acht jaar geen campagne te voeren, tenzij ze klappen wilden.

Op de top van deze rotsheuvels had Makoni willen laten zien dat niet alleen hij zo kort voor de verkiezingen, zaterdag, twijfelt aan het leiderschap van Mugabe. De gepromoveerde chemicus is het eerste vooraanstaande lid van Zanu-PF dat Mugabe openlijk in de steek durft te laten. De eerste in meer dan twintig jaar. Langdurige gesprekken met de zwaargewichten uit de partij, de veteranen uit de strijd tegen de blanke overheersers voor de onafhankelijkheid, hadden hem overtuigd dat hij niet alleen stond. In de dagen voorafgaand aan zijn Rubicon-rede beloofde zijn woordvoerder dat Mugabe na deze dag „nog geen vijf mensen binnen Zanu zou overhebben”. De doorstart van een geruïneerd Zimbabwe zou in Marondera worden gemaakt.

Het gebeurde niet. De kleine Simba had weliswaar honderden toehoorders in gele T-shirts om zich heen verzameld met de slogan „Simba Kuvanhu” (macht aan het volk). Maar het waren vooral kinderen, en kinderen stemmen niet. En op de versleten sofa die achter hem was neergezet zat wel een aantal bekende ex-aanhangers van Mugabe, maar zij waren toch vooral mensen die de afgelopen jaren door de partij naar de zijlijn zijn geschoven.

De eenzaamheid van Makoni werd pijnlijk onderstreept door de afwezigheid van de bekendste bewoner van Marondera, Solomon Mujuru. De gepensioneerde ex-generaal hielp meer dan dertig jaar geleden Robert Mugabe aan de macht en heeft naar verluidt nog steeds de hand op de knop van de strijdkrachten. De veelbesproken kingmaker van Zimbabwe zou Makoni steun hebben beloofd, maar was nu nergens te bekennen.

„Wie is Mujuru?”, probeert Makoni na afloop zijn gezicht te redden. „Ik heb de steun van miljoenen Zimbabweanen”, zegt hij desgevraagd. „Elke Zimbabweaanse kiezer kan slechts één stem uitbrengen. Geen enkele andere Zimbabweaan heeft meer macht dan een ander.” Maar iedereen aanwezig tijdens de persconferentie in het Marondera Hotel beseft dat Makoni zo kort voor de verkiezingen geen massale opstand tegen Mugabe meer zal ontketenen. Ook al zinkt het land steeds dieper weg in economisch verval en ongenoegen, het verleden bepaalt hier de verkiezingsuitslag. „Zonder de steun van de zwaargewichten uit de strijd voor de onafhankelijkheid win je hier de verkiezingen niet”, zegt professor Eldred Masununguru van de Universiteit van Zimbabwe. „Met de steun van mensen als Mujuru kun je een fatale klap uitdelen aan Mugabe. Zonder hem ben je nergens.”

Een aantal vooraanstaande generaals en het hoofd van de politie hebben nu ook laten weten een overwinning van Makoni desnoods met geweld te blokkeren. Na oppositieleider Morgan Tsvangirai wordt ook Makoni in de staatspers nu weggezet als „een harlekijn van het Westen”, „een hoer zonder klanten”. Makoni was ook de eerste bewindsman in het kabinet die het economisch beleid van Mugabe durfde te bekritiseren. Dat was in 2002 toen Makoni nog minister van Financiën was en Zimbabwe’s inflatie al de hoogste was ter wereld (nu 100.000 procent). Hij werd door Mugabe ontslagen maar bleef lid van de partij.

Op de vraag waarom hij zo lang heeft gewacht met zijn openlijke rebellie antwoordt Makoni kribbig: „Omdat ik dacht dat het meer zin had om het systeem van binnen uit te veranderen. U mag natuurlijk twijfelen aan mijn inschatting, maar dat is wat ik toen geloofde.”

De rebellie tegen Mugabe vanuit de eigen partij lijkt doodgeboren. Zonder de grote namen achter zich is Makoni niet meer dan de dorpsgek, die straks als de waarnemers van het regionale samenwerkingsverband SADC weer vertrokken zijn, kan rekenen op een hard pak slaag van zijn baas. Net zoals dat met de oppositie gebeurde bij voorgaande verkiezingen.

Maar de verschijning van Makoni heeft het politieke landschap in Zimbabwe ondertussen wel drastisch veranderd. Zijn posters hebben de conservatiefste plattelandsdorpen bereikt. Bij vorige verkiezingen sloegen jeugdmilities iedereen in elkaar die buiten de grote steden het lef had een poster op te hangen van Mugabe’s rivalen. Nu staan agenten geïnteresseerd te luisteren naar de toespraak van Makoni en jagen ze aanhangers van Zanu-PF weg die de bijeenkomst proberen te verstoren.

„Makoni is de sleutel van de oppositie tot het platteland”, zegt Trudy Stevenson, voorheen lid van de MDC van Morgan Tsvangirai. Totdat Tsvangirai’s lijfwachten haar auto met stenen bekogelden en Stevenson (64) door het gesplinterde raam naar buiten trokken. Tsvangirai bleek een Mugabe in de maak en Stevenson begon met een aantal partijleden een afsplitsing, die nu samen met Makoni oppositie voert. „Makoni weet niet alleen hoe je het platteland bereikt, maar hij is ook gerespecteerd in de zakenwereld. Oké, hij was lid van Zanu maar ook mensen die slechte dingen hebben gedaan in het verleden, kunnen veranderen.”

Makoni sterkt de oppositie, en zaait verwarring in regeringskringen. Deze week werden posters van Makoni zelfs gevonden in de lift van de geheime dienst. Het hoofd van de inlichtingendienst zou stiekem Makoni steunen. Zelfs het hoofd van de presidentiële garde die Mugabe 24 uur per dag bewaakt zou aanhanger zijn van Makoni. Maar in het Zimbabwe van Mugabe is een grote mond niet de beste overlevingsstrategie.

In zijn 28 jaar aan de macht vlocht Mugabe een waterdicht patronagenetwerk. Ieder hoofd van ieder dorp kreeg dit jaar een gloednieuwe terreinwagen van de president. Opdat hun dorpelingen de juiste stem uitbrengen. Mugabe deelde deze maand tractoren uit, kunstmest en landbouwmachines aan dezelfde mensen die eerder de boerderijen van de verdreven blanken mochten inpikken. Uit de campagneauto’s van Makoni vliegen hooguit wat T-shirts.

De generaals maken zich bovendien zorgen over hun verleden. Veel bevelhebbers waren betrokken bij de oorlog in Congo, eind jaren negentig. Een machtswisseling maakt ze kwetsbaar voor vervolging wegens mensenrechtenschendingen. De verlichte Makoni is te weinig nationalist om bescherming tegen het Internationale Strafhof in Den Haag te bieden.

Mugabe staat (nog) niet alleen. Zondag zwaaien duizenden met hun vuist in de lucht als de president komt spreken in een voorstadje van Harare, Chitongwiza. Het economisch verval noemt hij een samenzwering van de Britten, als altijd. Maar voor het eerst verzwijgt hij de gevolgen niet. Zimbabwe lijdt onder voedseltekorten, geeft hij toe. En: „Toen ik gisteravond thuiskwam was er geen stromend water bij mij thuis”, geeft hij toe. „Ik heb me gewassen met emmers koud water.” Nooit eerder bekende Mugabe zo openlijk de neergang van de natie die hij in 1980 van de blanken erfde. Nooit eerder liet hij zo duidelijk blijken gevoelig te zijn voor de aanzwellende kritiek in eigen huis, die leidde tot de lancering van Makoni. In Zimbabwe heet dat een revolutie.

    • Bram Vermeulen