Komedie en essay ineen

Theater Inside Out door Mug Met de Gouden Tand. Gezien 20 maart Toneelschuur Haarlem. Info: www.mugmetdegoudentand.nl

Niet alleen op film, maar ook op toneel is het een effect dat bijna altijd werkt: een actrice die niet of nauwelijks reageert op wat de tegenspeler haar allemaal in het gezicht slingert. Joan Nederlof en Lineke Rijxman beheersen dit suggestieve en spannende spel tot in de perfectie, zo blijkt in de komedie Inside Out van toneelgroep Mug Met De Gouden Tand; geschreven door Nederlof, geregisseerd door Rijxman. Ze spelen een lesbisch stelletje van zekere leeftijd. Nederlof is de expressieve speler, die met aanstekelijk venijn de een na de andere dodelijk steek uitdeelt. Rijxman is de onverstoorbare, die verwonderd incasseert.

Rijxman speelt jazz-zangeres Hedwig, Nederlof stewardess Titia. Rondom hun bed kijken zij televisie en ruziën over de aanstaande bruiloft van hun zoon. Zij willen het Amstel Hotel afhuren, maar de aanstaande Brabantse schoondochter vindt dat boven haar stand, en wil het liever vieren in een Van der Valk restaurant in eigen provincie. Familieleden verschijnen op een video-scherm om per telefoon mee te ruziën. Op het scherm verschijnen ook geestige sms-jes van Hedwig en haar kleindochter.

Snel ontrolt zich een meesterlijk gespeelde, heerlijke komedie met veel ruimte voor sociaal commentaar. Het stuk begint in 2006, en de jazz-zangeres windt zich op over de kwestie rondom het paspoort van politica Ayaan Hirsi Ali. Zij is geschokt over het gebrek aan verontwaardiging over deze kwestie, en vooral over het feit dat de publieke opinie zo massaal en rigoureus kan omslaan. Tot haar schrik buigt haar eigen vrouw ook mee. Al snel heet Hirsi Ali een „zwarte, opportunistische hoer”.

Nederlof wil meer dan zo’n hedendaags zedenstuk, ze wil allerlei serieuze gedachtes kwijt over assimilatie. Dus laat ze de Hirsi Ali-obsessie van Hedwig niet alleen het huwelijk overschaduwen, maar ook het hele toneelstuk. Het laatste gedeelte luisteren we alleen nog naar de in ongenade gevallen Hedwig die op bed een lang betoog houdt. Omdat we ons na de grote democratische nivellering niet meer kunnen spiegelen aan hen die boven ons zijn geplaatst, spiegelen wij ons aan elkaar. Dit leidt to platte eenvormigheid. En dat leidt tot agressie die zich richt tegen juist degenen die zo hun best hebben gedaan om op ons te lijken, maar die in onze ogen toch altijd een beetje anders blijven. Zoals Ayaan Hirsi Ali.

Aardig is dat je de eerdere gebeurtenissen in het stuk naast deze analyse kunt leggen. En inderdaad, de zoon schakelt zichzelf gelijk aan zijn Brabantse vrouw. Titia is ook zo’n aanpasser, die op succesrijke wijze de kleur van haar omgeving aanneemt, en degene offert die minder goed past, haar „grote liefde” Hedwig. Tegelijkertijd drijven Hedwig en Titia juist uit elkaar, ze gaan steeds minder op elkaar lijken. En die zoon gaat weliswaar steeds meer op zijn Brabantse schoonfamilie lijken, maar steeds minder op zijn eigen familie. De verschillen blijven overheersen. Bovendien, je kunt net zo goed verdedigen dat Nederland vroeger veel eenvormiger was, en dat de huidige onrust rondom assimilatie juist voortkomt uit het benadrukken der verschillen.

Hoewel het jammer blijft dat het essay het drama zo gaat overheersen, heeft Nederlof wederom een intelligent mengsel van komedie en essay-theater gevonden, bovendien met trefzekere precisie gespeeld.

    • Wilfred Takken