‘Baal’ als antiburgerlijke boodschap

Theater

Baal van Bertolt Brecht, door het RO Theater.

Tournee t/m 17 mei. Info: www.rotheater.nl ***

Baal, het eerste toneelstuk van Bertolt Brecht, is even lelijk, ruw en onstuimig als zijn hoofdpersoon. En het stuk laat de toeschouwers even onbevredigd achter als Baal zelf. De archetypische bohémien kunstenaar is het broertje van Ramses Shaffy, Don Juan, Platonov, Villon, Rimbaud. Dichten, zuipen, neuken en zwerven, en iedereen van je aftrappen. „Afstand, in Godsnaam, afstand!” Het past bij Brechts gedachte dat de mensheid aan gezelligheid ten onder gaat, omdat het haar ervan weerhoudt de waarheid onder ogen te zien: we staan alleen onder de koude hemel.

Met haar Duits-romantische inslag is het niet verwonderlijk dat regisseuse Alize Zandwijk van het Ro Theater, ook voor Baal valt. Ze ziet er een antiburgerlijke boodschap in. Baal kiest compromisloos voor zijn driften, en moet daardoor wel botsen met zijn bravere omgeving. En hoe hard hij de burgerij ook tegen de pantalon pist, ze probeert hem steeds weer te omhelzen. Omdat Baal zo onweerstaanbaar vrij is.

Zandwijk vond een stijl die naadloos bij het stuk past. Haar personages heeft ze lelijk toegetakeld. Zwarte vegen over het gezicht. Onflatteuze topjes waar de buik onderuit blubbert. Vormeloze broeken die door elastiek worden opgehouden. Ze spelen bewust kunstmatig, ironisch uitvergroot. Het fragmentarische van de verzameling scènes strijkt Zandwijk niet glad, maar benadrukt zij juist. Humor, muziek, en Baals poëzie verzachten de lelijke hardheid die ons in het gezicht wordt gesmeerd. De muziek is van componist en Gerauschmacher Beppe Costa, bekend van zijn werk voor Orkater.

Om het ongemak en de Brechtiaanse afstand te vergoten, koos Zandwijk voor een vrouw in de mannelijke hoofdrol. Vlaamse actrice Fania Sorel is de juiste vrouw op de juiste plaats. Ze durft zichzelf afstotelijk te maken, probeert Baal niet aangenamer of lyrischer te maken dan hij is. Dat is bewonderenswaardig, maar ook een probleem.

Want de minder romantisch ingestelde toeschouwer vindt die Baal helemaal niet onweerstaanbaar, maar een schoft, wiens antiburgerlijkheid vooral bestaat uit het laten barsten van verliefde meisjes. Soms laat hij ze zwanger achter in een veld, of hij geeft ze aan een herbergier, in ruil voor een slaapplaats. Hij steekt ook nog zijn beste vriend dood. Je weigeren te binden; is dat dapper? Of is dat gewoon laf? De minder romantisch ingestelde toeschouwer vindt Baal dan ook ongeschikt als aanklacht tegen de burgerlijkheid. Want Baal biedt geen alternatief om na te jagen. En hij is niet zozeer antiburgerlijk als wel antimenselijk.

Zandwijks compromisloze stijl legt ook de zwakheden van het stuk bloot. Het is een handvol scènes uit het leven van Baal, niet bijeengehouden door een spanningsboog of langere lijn. Verder krijgt Baal alle ruimte om lange poëtische verhandelingen te houden, die Fania Sorel niet boeiend genoeg kan brengen. Tweeënhalf uur scènetjes en betogen over de vrije hemel; Zandwijk krijgt de vereiste woeste vaart er niet in. Ze is consequent en vormvast in haar regie, maar daarmee maakt ze geen Baal om van te houden.

    • Wilfred Takken