Multatuli leeft in Duitsland

Multatuli bracht de laatste jaren van zijn leven in Duitsland door. In verschillende steden heeft hij zijn sporen nagelaten. „Wist u dat onze schaakclub naar hem is genoemd?”

Wijngaarden bij Ingelheim, inzet: woonhuis – nu hotel – van Multatuli, inzet boven: portret Multatuli Foto’s J. Rudzinski/ Helga Lade, Joost van der Vaart en archief NRC Handelsblad Landwirtschaft Weinanbaugebiete WL0801 Deutschland Rheinhessen Weinberge bei Ingelheim Herbst Landschaft picture-alliance / Helga Lade Fo

Zo moet hij het hebben gezien: wijngaarden in een glooiend landschap met in de verte de glinsterende Rijn. De Rheingau zal ook in zijn tijd wel eens zo mooi hebben opgelicht. Korte maar felle opklaringen zetten de overkant van de rivier in de schijnwerpers. Dan komen met de westenwind weer buien aangejakkerd. Regen valt, de zon breekt door. „Het uitzicht uit onze slaapkamer lykt wel ’n vergezicht op ’n theater.”

De man die deze woorden schreef, was Eduard Douwes Dekker – Multatuli, auteur van de Max Havelaar, het belangrijkste Nederlandse boek van de negentiende eeuw. De schrijver bracht de laatste zeventien jaar van zijn getroebleerde leven door in Duitsland. En wel in Mainz, Gustavsburg, Wiesbaden, Geisenheim en in het nabijgelegen Ingelheim. In die laatste plaats woonde hij als een vorst. In een hooggelegen villa met de naam ‘Auf der Steig’ aan de weg tussen Mainz en Ingelheim. Rustig, afgelegen en met een uitzicht dat ook in 2008 nog van een grote schoonheid is. „We zien in de verte links het Denkmal te Rüdesheim en in den Ryn den Mausethurm by Bingen en rechts de Platte te Wiesbaden. Dat is ’n heele lengte die als ’n boog voor ons ligt”, schrijft hij in een van zijn vele brieven.

‘Dek’, zijn tweede vrouw Maria (‘Mimi’) en hun aangenomen Duitse zoon Wouter (‘Wou’) woonden van 1881 tot 1887 in Ingelheim. De schrijver, achtervolgd door schuldeisers, kwaadgezinde critici en andere benepen vaderlanders, had in dit stadje een huis geschonken gekregen van zijn Amsterdamse vriend dr. Jan Zürcher, kunstschilder, taalkundige en miljonair. Hier vond hij rust en was hij – hoewel misschien niet gelukkig – dan toch enigszins tevreden.

Het huis waarin hij woonde staat er nog steeds. Het is een hotel geworden dat zijn naam draagt. De villa die het ooit was, is grondig verbouwd en aangepast aan de eisen van de tijd. Een marmeren gedenksteen aan de gevel vermeldt in het Nederlands: ‘Multatuli, in dit huis overleed Eduard Douwes Dekker 19 Februari 1887’. Binnen hangt een mooi portret van hem en in de ontbijtkamer is een ingelijste toelichting te vinden die een korte levensschets bevat.

Ingelheim is om deze redenen gedenkwaardig: de plaats van Multatuli’s woning is historisch interessant en je kunt bij het hotel haast in het voetspoor van de schrijver treden. In de buurt van het hotel is een gedenkteken dat door hem beschreven wordt. „Vlak voor ons huis staat een (lelyk) monument uit den tyd van Napoleon I toen Hessen fransch was.(…) De weg waaraan ons huis ligt (van Bingen naar Mainz) schynt aanvankelyk te zyn aangelegd door Karel den Groote (…). Op ‘ons’ erf is ’n zeer diepe put (…) en die zou oplast van Karel d.Gr. gegraven zyn. Op de plek waar wy wonen zou dan ’n wachttoren gestaan hebben in verband met Karel’s paleis in Nieder-Ingelheim. Alzoo klassieke grond.”

In Wiesbaden is zijn spoor moeilijker te achterhalen. Hier woonde hij in negen jaar op vier verschillende adressen: Schillerplatz, Geisbergstrasse, Schwalbacher Strasse en Dotzheimer Strasse. Het plein en de straten zijn er nog, maar de panden waarin hij leefde zijn opgeslokt door de tijd. Geen gevelstenen, geen plaquettes. Multatuli lijkt voorgoed verdwenen.

Toch is het interessant om in deze stad naar hem op zoek te gaan. Het leert je om op een andere manier te kijken. Doelgerichter, met een missie. Wiesbaden is sowieso de moeite waard. Het is in de Tweede Wereldoorlog veel minder zwaar gebombardeerd dan de omliggende steden, doordat een van de zwaarste bombardementsvluchten door slecht weer zijn uitwerking miste.

De stad heeft Franse allure met zijn statige lanen met geknotte platanen en villa’s met gietijzeren balkons. De wijn die hier te krijgen is, doet niet onder voor de betere Franse. Wiesbaden is een elegant kuuroord, door sommigen wel ‘het Nice van het noorden’ genoemd. Met een grand hotel (Nassauer Hof), een standbeeld van Willem van Oranje (Hessen, de deelstaat van Wiesbaden, behoorde ooit tot het Huis Nassau) en met een casino waarin ook de gokverslaafde Multatuli nog moet hebben gespeeld. Het is verrassend, al die banden met Nederland.

Voor iedereen die er voor open staat is dit een van de aardige dingen van Duitsland: je kunt je als Nederlander verbazen over alles wat hier anders is en wat toch ook weer een relatie met Nederland blijkt te hebben. Nederlandse grachten in Berlijn, Willem de Zwijger op een marktplein in Wiesbaden en Multatuli’s huis in Ingelheim. Er zijn talloze verbindingen tussen beide landen te vinden, vaak in oorden van herinnering die een bezoek of een korte vakantie rechtvaardigen.

Wat zocht Eduard Douwes Dekker in Duitsland? Multatuli-kenner Jos van Waterschoot schrijft in een uitgave van het Internationale Multatuli-Gesellschaft – ja, die bestaat – dat het vooral zijn slechte gezondheid was die hem en zijn vriendin en latere vrouw Mimi naar het Rijnland dreef. Hij hoestte veel en was astmatisch. In dit deel van Duitsland, met zijn milde klimaat en gezonde heuvellucht hoopte hij genezing en een beetje vertier te vinden.

Maar in Wiesbaden, en ook in andere plaatsen, verliep het verblijf teleurstellend. ‘Dek’ was ontevreden over zijn huizen. „Overal had hij problemen met zijn concentratie, die hij zo nodig had. En omdat hij niet kon werken, had hij problemen met de betaling van zijn huur”, schrijft Van Waterschoot. Pas toen hij de woning in Ingelheim had gekregen, stabiliseerde de situatie. Maar dat Duitsland voor hem geen paradijs was blijkt wel uit zijn opmerking in Idee 1267, geciteerd door Van Waterschoot: „Ook daar [in Duitsland] bestaat de behoefte aan middelmatigheid”.

Grote promotor van Multatuli in Duitsland is prof. dr. Erwin Leibfried, verbonden aan het instituut voor nieuwe Duitse literatuur van de universiteit van Giessen, iets ten noorden van Wiesbaden en Frankfurt. Hij is voorzitter van het Internationale Multatuli Gesellschaft in Ingelheim en heeft veel over de Nederlandse auteur gepubliceerd. Vooral dankzij Leibfrieds inspanningen heeft Douwes Dekker een plaats gekregen in het Duitse literatuuronderzoek.

Villa ‘Auf der Steig’, huize Multatuli, blijkt op een flinke taxirit vanaf station Ingelheim te liggen. Je rijdt heuvel-op, tussen de wijngaarden door. Uit deze omgeving komen goede rode wijnen, hoewel de stad in een gebied ligt dat vooral om zijn witte wijn bekend is. Het hooggelegen pand aan de Mainzer Strasse is niet te missen. Multatuli’s zelfgekozen isolement hier werd alleen doorbroken door bezoekers uit Nederland, die door de bediende van het station werden afgehaald. Uit een brochure van het Multatuli Gesellschaft blijkt dat de knecht van ‘Dek’ en ‘Mimi’ iedere dag boodschappen in Ingelheim moest doen en de post moest ophalen „met een door de schrijver zelf ontworpen hondenkar”.

In Ingelheim kent menigeen de naam Multatuli. „Dat is een van onze hotels hier, genoemd naar een Nederlander die uit zijn eigen land is weggejaagd”, zegt een bezoeker van een wijnproeverij in Ingelheim stellig. „En wist u dat onze schaakclub ook naar hem is genoemd?” Waarachtig: er blijkt een ‘Schachklub Multatuli’ te zijn. Voor ‘Dek’ was schaken een passie. „Omdat hij zich zo intensief en creatief met het schaakspel bezighield, draagt de huidige Ingelheimse schaakclub zijn naam”, meldt het Multatuli-Gesellschaft droogjes.

Eduard Douwes Dekker, ‘Dek’ voor intimi en Multatuli voor de buitenwereld lééft in dit wijnstadje aan de Rijn.

Bronnen: Mitteilungen der Internationalen Multatuli-Gesellschaft Ingelheim; Band VI. Onder redactie van prof. Leibfried (Erwin.H.Leibfried@germanistik.uni-giessen.de).Informatiebrochure ‘Ein berühmter Bewohner des Hauses Villa Steig’. Eduard Douwes Dekker 1820-1887 Multatuli.
    • Joost van der Vaart