‘Iedereen in het systeem is schuldig’

ING komt tot nu toe vrij ongeschonden uit de kredietcrisis. De bank en verzekeraar is, ondanks intern gemor, niet voor de verleidingen bezweken. Vraaggesprek met topman Michel Tilmant.

ING-topman Michel Tilmant: „De kredietcrisis heeft een holistische benadering nodig”. Foto Roger Cremers Nederland, Amsterdam, 18-03-2008 Michel Tilmant, voorzitter Raad van Bestuur ING Groep. Externe functies : Lid Raad van Commissarissen Katholieke Universiteit Leuven PHOTO AND COPYRIGHT ROGER CREMERS Cremers, Roger

Hij kwam toen de vorige crisis op haar einde liep. Hij is van plan te blijven om het concern door de huidige crisis heen te loodsen.

Michel Tilmant (55) staat sinds vier jaar aan het hoofd van bank en verzekeraar ING, de grootste financiële instelling van Nederland. De Belg predikt sinds zijn aanstelling financiële discipline. Een visie die ING tot nu toe hielp om betrekkelijk ongeschonden door de kredietcrisis heen te komen. Maar die visie maakt hem niet altijd populair. Managers moesten met lede ogen toezien hoe andere banken veel geld verdienden aan zeer complexe financiële producten. Dezelfde producten die door de ineenstorting van de Amerikaanse huizenmarkt de kredietcrisis hebben veroorzaakt en nu weinig meer waard zijn.

Vanuit zijn werkkamer op de tiende verdieping van het ING House aan de Amsterdamse Zuid-as kijkt Tilmant uit over het VU-ziekenhuis en het Amsterdamse Bos. De diepe problemen die banken en verzekeraars wereldwijd in hun greep houden baren hem zorgen. „Maar ik ben een optimist”, zegt hij. Hij ziet ook mogelijkheden om van de kredietcrisis te profiteren en hij gelooft dat de financiële wereld zichzelf zal reinigen van de excessen. „De crisis heeft een holistische benadering nodig”, zegt hij filosofisch. „Ik geloof in het zelfcorrigerende vermogen van het systeem.”

ING profiteert van de kredietcrisis?

„De markt is momenteel zeer moeilijk. Maar het is ook een tijd voor kansen. In de Verenigde Staten zien wij een enorme toestroom van nieuw spaargeld de afgelopen maanden bij ING Direct. Mensen in de VS halen hun geld uit aandelen en obligaties en brengen het naar de veiligheid van een spaarrekening.

„Ook zien we dat financiële instituten onderdelen moeten verkopen. Zo kijken wij nu bijvoorbeeld naar een zeer attractieve hypothekenportefeuille die te koop staat in Groot-Brittannië.”

ING is voorzichtig geweest met de zeer risicovolle producten die wel heel lang veel rendement opleverden. Een lastige beslissing destijds?

„Ik weet nog goed dat de voorzichtigheid van het bestuur ons intern niet altijd in dank werd afgenomen. Vorig jaar mei had ik een grote bijeenkomst met de top-200 van ING. De managers vroegen zich af of we niet te weinig risico’s namen. Zij zeiden, moeten we niet stoutmoediger zijn en meer risico nemen. Zij zagen om hen heen dat anderen veel geld verdienen met bepaalde producten. Ik zei nee, we moeten onze discipline behouden. Ik wist natuurlijk ook niet dat we enkele maanden later in zo’n situatie zouden belanden.

„We hadden toen al een aantal activiteiten teruggeschroefd. In 2006 al kon je zien dat de activiteiten in de leveraged finance [leningen aan investeringsfirma’s, red.] onacceptabele niveaus bereikten. De leningen werden afgegeven op criteria die de zwaartekracht tarten. Terugkijkend was dat een heel wijs besluit, maar populair werden wij er als bestuur niet mee. Het is niet leuk om nee te zeggen.”

Anderen in de financiële wereld waren niet zo voorzichtig. Hun gedrag was onverantwoordelijk?

„Je moet voorzichtig zijn met het aanwijzen van schuldigen. Iedereen in het systeem is schuldig. De reden waarom er nu een crisis is komt door een combinatie van factoren die ieder op zich nooit zo’n crisis zouden hebben veroorzaakt.

„Het begon met een zeer lage rente. Investeerders zochten naar manieren om toch geld te verdienen. Als je naar rendement zoekt krijg je automatisch dat je meer risico neemt en dat de kwaliteit van beleggingen erachter minder zwaar weegt. Als veel mensen dit doen dan gaat het rendement toch weer naar beneden. Het is een vicieuze cirkel.

„Daar kwam bij dat er steeds meer werd geïnvesteerd met geleend geld. Er is een groot verschil of je een risicovolle obligatie of ander papier koopt met geld dat je zelf hebt. Er werden ook veel te complexe producten gemaakt om maar meer te verdienen. Daar ging het te ver. De crisis van vandaag is een combinatie van buitensporigheden. Het was de complexiteit van de producten, het te grote vertrouwen in wetenschappelijke rekenmodellen en het te grote vertrouwen in mooie ratings van kredietbeoordelaars.”

Wat zegt u tegen uw managers om ervoor te zorgen dat ING de storm goed doorkomt?

„Ik zeg ze alert te blijven. Dat ze de risico’s om ons heen goed zien, zodat we ons bedrijf en onze eigendommen kunnen beschermen. Ze moeten de kosten goed in de gaten houden en ik waarschuw ze dat de markten moeilijk zullen blijven. Maar dit is ook een tijd die kansen biedt, waarin je jezelf kunt laten zien, achter klanten aan kunt gaan en geld kunt binnenhalen.”

Hoe zal de crisis zich verder ontwikkelen?

„Als er een aardbeving is, zijn er altijd naschokken en dat zie je nu ook bij deze crisis. Maar op een gegeven moment is er een punt bereikt dat het weer normaliseert. In de VS zie je nu duidelijk dat de Federal Reserve actief liquiditeit in de markt stopt, de rente naar beneden brengt en zo probeert de markt weer op gang te brengen. Ik zie veel geld dat wacht aan de zijlijn en niet weet waar het heen moet. Daar moet binnenkort een beslissing gaan vallen.”

Toen u aantrad als topman bij ING kwam de wereld net uit de dotcomcrisis. Nu is er weer één. Zal de markt hiervan leren?

„Ik denk dat de financiële sector zich kan zuiveren. Wat we het afgelopen weekend hebben gezien [de overname van het in problemen verkerende Bear Stearns door JP Morgan Chase met behulp van de ‘Fed’, red.] is een voorbeeld van zuivering.

„Ik denk ook dat, gezien de gesprekken die ik met collega’s voer, er een besef is onder bankiers dat er correcties moeten komen om te voorkomen dat er opnieuw excessen optreden. Maar daarvoor is het nu nog te vroeg. We moeten eerst goed nagaan wat er allemaal is misgegaan zodat we niet voor een volgende crisis zorgen met de acties die we nemen om de oude te corrigeren.”

Welke vragen moet de financiële wereld zichzelf stellen?

„We moeten onszelf vragen stellen over de complexiteit van de producten, over de verhouding tussen eigen en vreemd vermogen. Er moet een debat plaatshebben over de waardering van activa en over boekhoudregels.”

Denkt u dat dit iets zal opleveren? Van de vorige crisis lijkt de markt maar weinig geleerd te hebben.

„Er is een nieuwe generatie. De meeste mensen die op de handelsvloer werken hebben de vorige crisis niet meegemaakt. die hadden nog nooit een crisis meegemaakt. Zij waren er niet in 2001 en sinds 2003 is de markt alleen maar omhooggegaan. Het hogere management moet het debat voeren en de conclusies trekken en het systeem moet zichzelf aanpassen. Ik denk dat er nu een collectief gevoel is dat de excessen uit het systeem gehaald moeten worden. Maar er zijn nu eenmaal cycli in de financiële sector, die zullen er ook blijven. Het is de kunst om ervoor te zorgen dat het niet ontaardt in een crisis zoals we die nu zien.”

Na uw aanstelling hebt u de strategie van ING aangescherpt. Nu wordt de strategie opnieuw geformuleerd.

„Vier jaar geleden erfde ik een bedrijf dat in de jaren negentig zeer snel was gegroeid. Bovendien kwamen we net uit de crisis die in 2001 was uitgebroken [het uiteenspatten van de internetluchtbel, red.] De organisatie was te complex geworden en moest worden versimpeld en de solvabiliteit moest beter. We hebben toen vijftien bedrijfsonderdelen verkocht. Het afgelopen jaar voelde ik sterk dat we de strategie en de visie van het bedrijf opnieuw moesten bekijken.”

Waarom op dat moment? Had de kredietcrisis hier iets mee te maken?

„Nee. Het was er gewoon de tijd voor. We keken om ons heen in de wereld en naar ING. Timing is alles in het leven en ook in de bio-energie van een bedrijf. We moesten intern en extern weer duidelijk maken wat onze visie was en waar we als ING heen wilden.”

En de weg die u wilt nemen gaat waarheen?

„We willen klanten voorzien van producten die zij tijdens hun leven nodig hebben om financiële reserves op te bouwen, beleggingen te beheren en zich voor te bereiden op hun pensioen. Jonge mensen die nu in de dertig zijn moeten eerder gaan nadenken over hoe ze hun pensioen gaan regelen en hoe hun spaargeld langer meegaat. Vroeger ging je met 60 of 65 jaar met pensioen en dood als je 70 of 75 jaar was. De levensverwachting van jongeren ligt nu rond de 90. Dit speelt in Europa, de VS en Azië.”

En waarom zouden deze mensen hun pensioen gaan regelen bij ING, en niet bij een concurrent?

„Wij zijn speciaal. Wij hebben producten voor iedere levensfase. Een gewone bankrekening, investeringsfondsen, levensverzekeringen, hypotheken. We hebben ook de distributiekanalen via de gewone bankfilialen, via ING Direct [de internetbank van ING, red.] en verzekeringsagenten. Verder zijn we aanwezig in veel landen waar het zelf opbouwen van pensioen zich aan het ontwikkelen is. We zijn de nummer twee in deze sector in Latijns-Amerika en een van de grootste in Oost-Europa.

„We werken aan het merk ING wereldwijd. Klanten hebben vooral de laatste maanden het begrip ‘vertrouwen’ herontdekt en de merknaam wordt daardoor weer belangrijk in de financiële dienstverlening.”

Wordt deze aangescherpte strategie gehinderd door de kredietcrisis? Het vertrouwen van de klant in de financiële wereld en het vertrouwen tussen instellingen onderling lijkt grotendeels verdwenen.

„Nou, ik denk dat dat maar ten dele waar is. Dat is wat de krantenkoppen zeggen. De verantwoordelijkheid voor het goed functioneren van de financiële markten ligt bij ons allemaal. Wat je moet doen is zorgen dat je wegblijft van de problemen. Maar het huiswerk had je als financiële instelling al veel eerder moeten maken. Je had sowieso al een goede en sterke portefeuille moeten opbouwen. Nu kun je profiteren als je het huiswerk eerder goed had gedaan.”

U bent nu vier jaar topman bij ING. Blijft u nog?

„You don’t own your job. Als je bestuursvoorzitter bent, heb je de mogelijkheid om een periode te dienen. Ik heb er plezier in. Ik ben nog nooit zo overtuigd geweest van de koers van dit bedrijf.”

    • Heleen de Graaf