Moskou tegen Londen

Het oliebedrijf TNK-BP in Rusland, een van de tien grootste private energieconcerns ter wereld, lijkt rijp voor de sloop. Woensdag heeft de staatsveiligheidsdienst FSB het hoofdkantoor van TNK-BP in Moskou bij een huiszoeking overhoop gehaald. Een week eerder had de FSB al twee broers gearresteerd, de een medewerker van het bedrijf, de ander consultant. De twee broers, 33 en 29 jaar oud, worden verdacht van „industriële spionage” en andere werkzaamheden voor „buitenlandse militaire agentschappen en de CIA”.

Het feit dat de broers in Engeland hebben gestudeerd en contacten hebben onderhouden met de culturele instelling British Council , die begin dit jaar op last van de fiscale politie in Rusland twee filialen moest sluiten, lijkt een van de alibi’s voor deze beschuldiging. Sinds de moord in november 2006 op voormalig FSB-agent Litvinenko in Londen zijn de betrekkingen tussen Rusland en het Verenigd Koninkrijk op een Koude Oorlog-achtig dieptepunt geraakt.

Maar de actie is ook tegen het bedrijf zelf gericht. Qua oliewinning is TNK-BP het derde concern van Rusland. Maar het is sinds 2003 het enige grote privébedrijf in Rusland waarin buitenlands kapitaal een stem heeft. Voorzitter van de machtige raad van directeuren is weliswaar een Rus. Maar de chief executive officer is een Amerikaan. De beslissing om een substantieel aandelenpakket van TNK aan British Petroleum te verkopen, kreeg in 2003 de zegen van president Poetin. Meteen veranderde het Kremlin echter drastisch van koers. Het oliebedrijf Joekos van Chodorkovski – toen het meest westers georganiseerde bedrijf van Rusland – streefde in 2003 naar een fusie met Sibneft van Abramovitsj. Chodorkovski wilde een substantieel aandelenpakket van deze onderneming, die qua reserves de vierde ter wereld zou worden, verkopen aan Exxon Mobil of een andere buitenlandse investeerder. Eind oktober 2003, anderhalve maand voor de eerste parlementsverkiezingen onder het regime van Poetin, werd Chodorkovski gearresteerd en wegens onder meer belastingfraude veroordeeld tot acht jaar cel.

Sindsdien is Joekos stap voor stap ontmanteld en overgedragen aan staatsbedrijf Rosneft. Deze nationalisatie was onderdeel van het beleid om de exploitatie van alle grondstoffen en industrieën met strategische betekenis terug te brengen onder controle van het Kremlin. Nu is het kennelijk de beurt aan TNK-BP.

Daarbij blijft het niet. De arrestaties en inval bij TNK-BP hebben ook actuele politieke betekenis. Begin mei treedt Poetin als president af ten gunste van Medvedev. Dat zorgt voor onrust in het Kremlin. De materiële tegenstellingen binnen de machtselite van Rusland zijn veel groter dan de uiterlijke politieke consensus doet vermoeden. Bijna alle conflicten draaien om zeggenschap over de economie, die afgelopen acht jaar in de greep van de FSB is gekomen. De actie tegen TNK-BP lijkt een signaal dat Medvedev zich moet voegen naar de onderwerping die onder Poetin is ingezet.