Matena dient Elsschots ‘Kaas’ zwierig op

Frans Laarmans, hoofdpersoon van ‘Kaas’ en gemodelleerd naar Willem Elsschot, loopt door het Antwerpen van de vroege 20ste eeuw Illustratie uit besproken boek (beeldroman van Dick Matena Matena, Dick

Willem Elsschot: Kaas. Een beeldroman door Dick Matena. Athenaeum, Polak & Van Gennep, 284 blz., €29,95.

‘In kunst mag niet geprobeerd worden,’ stelt Willem Elsschot in de inleiding bij Kaas, zijn korte roman uit 1933. Een stellige uitspraak, waar striptekenaar Dick Matena zich weinig van aantrok toen hij besloot om te proberen Kaas te bewerken tot een beeldroman. Dat was geen wild probeersel, overigens, want Matena kan worden gezien als de uitvinder van dit genre, meestal ‘verstripping’ genoemd, waarbij een bestaand literair werk met behoud van de integrale tekst wordt bewerkt tot een beeldverhaal. De tekenaar deed dit al met De avonden van Gerard Reve en met Kort Amerikaans van Jan Wolkers (beide verschenen bij De Bezige Bij).

In de beeldroman Kaas is Elsschots eerder genoemde inleiding niet terug te vinden. Ook het openingsgedicht, opgedragen aan de dichter J. Greshoff, ontbreekt. Dat is jammer, want ik weet zeker dat Matena in staat is om die elementen mooi te verbeelden. De tekenstijl bij Kaas is nauw verwant met de stijl die Matena gebruikte bij De avonden. Hij aquarelleert de tekeningen met Oost-Indische inkt. Het zijn lijntekeningen, en binnen die lijnen bouwt Matena het beeld laagje voor laagje op uit grijstinten.

Maar beter kijken leert dat Matena bij De avonden, onlangs nog in een handzame paperbackeditie verschenen, veel gedetailleerder te werk ging. De lossere stijl bij Kaas komt het beeld zeer ten goede. In De avonden waren de fotorealistisch uitgewerkte gezichten en gebouwen vaak wat statisch, bij Kaas is het allemaal veel zwieriger en laat Matena’s losse toets de beschouwer meer ruimte voor een eigen interpretatie.

Kaas bevat amper eenderde van de tekst van de De avonden. De stripversie bevat verhoudingsgewijs veel meer pagina’s (220 versus 340 pagina’s bij De avonden). Deze aanpak, waarbij een pagina minder plaatjes en vooral minder tekst bevat, maakt dat het verhaal rustiger kan worden gelezen. Het ritme is natuurlijker, de tekstblokken houden de lezer minder op. Het is, kortom, veel meer een strip waarbij de beelden het leesritme bepalen. Een mooi voorbeeld hiervan is meteen de eerste pagina: die bestaat uit vijf plaatjes, maar er is geen tekst te bekennen. In de stripversie van De avonden staat geen enkel plaatje zonder tekst.

Op één punt wint De avonden (de beeldroman) het van Kaas (de beeldroman) en wel op het vlak van het scenario. De realistische schrijfstijl van Elsschot en de introverte klerk Frans Laarmans bieden Matena nu eenmaal wat minder munitie dan de bloemrijke wereld van Frits van Egters. Tik!

Van 29/3 t/m 29/6 hangen de originele tekeningen van Matena in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen. www.kmska.be

    • Ward Wijndelts