De lucht maak ik ook

Fotograaf Erwin Zwakman fopt de kijker met zijn handgemaakte beelden. „Onze hersens zijn altijd op zoek naar herkenning.”

Kunstenaar Edwin Zwakman (1969) voor een van zijn werken foto Roger Cremers Nederland, Amsterdam, 29-02-2008 kunstenaar en fotograaf Edwin Zwakman (1969) PHOTO AND COPYRIGHT ROGER CREMERS Cremers, Roger

Met de foto’s van Edwin Zwakman is iets. Alles is zo intens herkenbaar en ook nog levensgroot afgedrukt – die oer-Hollandse rijtjeswoningen, de Ikea-kast, het kanaal, de hoogspanningsmast – dat een ongemakkelijk gevoel je bekruipt. Er klopt iets niet, maar wat? Geleidelijk begint het te dagen: die flatgebouwen, die armzalige tuintjes – allemaal nep, allemaal nagebouwd. De deurkruk is een platgeslagen spijker, de ramen van de flats aan de overkant zijn met zilverstift op plexiglas getekend, de tl-buis is een stuk van een plastic rietje. „Er moet iets wringen”, zegt hij, „anders heb je geen drama.”

In Huis Marseille in Amsterdam is nu de tentoonstelling Fake but Accurate, nep maar nauwgezet, te zien, de grootste tot nu toe van het werk van de Amsterdamse kunstenaar Edwin Zwakman (38). Naast zijn fotografisch werk van de afgelopen twaalf jaar is ook veel onbekends te zien, zoals zijn schetsboeken en zijn nieuwste werk, waarvoor hij het atelier heeft verlaten en als activist de straat op is gegaan.

De verleiding is groot om in zijn beelden kritiek te zien op de benepenheid van de sociale woningbouw, op de banaliteit waarmee Nederland is ingericht. Maar zijn onderwerp is niet de ruimtelijke ordening, zijn doel is niet de maatschappijkritiek. Zijn onderwerp is de werking van beelden: hoe wij kijken, hoe we beelden tot ons nemen, wat we herkennen. „Die maquettes, dat is maar karton voor de lens.”

Wat blijkt: we zijn bijzonder makkelijk te foppen. Hij wijst naar een grote foto met een graafmachine op de voorgrond en een rij woningen op de achtergrond. Ze hebben geen deurbellen, geen huisnummers, geen straatnaamborden. Allemaal niet nodig, want we ‘weten’ direct waar we naar kijken. Zelfs nu hij mij vertelt dat dat flatgebouw aan het water op de foto Three Things gemaakt is van een doos kerstverlichting – de brandende kerstlichtjes verlichten de ramen – valt het me moeilijk er iets anders dan een flatgebouw in te zien. De hoge flats in een ander beeld zijn van gestapelde cassettebandjes, de boerenkool rond de hoogspanningsmast is van gescheurde stukjes groengeschilderde spons. „We kijken niet, we projecteren. Onze hersens zijn altijd op zoek naar herkenning. Doordat je het beeld ‘kent’, en doordat het perspectief klopt, lijkt het allemaal te kloppen. Maar het wringt wel. Je wordt als kijker gedwongen op zoek te gaan naar de grens tussen leugen en verhaal. Het is faction wat ik maak.”

De maquettes waar hij soms maanden aan zit te knutselen, zijn dan ook geen letterlijke weergave van de werkelijkheid, maar een verzameling archetypes. Te samen vormen ze een volkomen geloofwaardig beeld van Nederland. „Daarom bouw ik alles uit mijn geheugen. Die serie Apartment, dat is niet één specifieke woning, dat is een optelsom van alle sociale woningbouw die ik in mijn hele leven heb gezien. De hoogspanningsmast ís meteen een hoogspanningsmast, ook al lijkt het er helemaal niet zo precies op. De lucht erachter heb ik ook gemaakt.

„Het bouwen van de maquettes is nadenken met mijn vingers. De toeschouwer stapt met open ogen in dat decor. Je kunt allerlei werelden oproepen als je iets nabouwt, daardoor is het een heel rijk proces.”

Edwin Zwakman is sinds 1997

ook buiten het atelier in de weer, met werk op locatie in Helsinki, Londen, Marseille, Graz, Vilnius, Luzern en Aken. Het lijkt of zijn fictieve werelden steeds subversiever worden. „Ik ontdekte dat ik niet alleen zelf beelden wilde creëren, maar ook iets doen met de beelden die via de media op mij afkomen. Ik noem mezelf ook activist. Alleen staat mijn werk niet in dienst van een of ander politiek doel. Ik onderzoek de symboolwerking van beelden.”

Vandaar dat de graafmachine vaak in zijn werk opduikt: die belichaamt verandering, of het nu sloop of bouw is. Er staat er nu een levensgroot in de tuin van Huis Marseille, die nog tot een paar dagen voor de opening in het Ludwig Forum in Aken heeft gestaan. Dat museum had een overzichtstentoonstelling georganiseerd met een groot aantal van Zwakmans projecten op locatie. Soms schildert hij op de graafmachine of een stadsbus ‘VN’, Verenigde Naties, waarmee hij een fictieve vredesoperatie ensceneert. „Door de beelden die we kennen uit de media associëren we dat logo met chaos en conflict. Die onrust staat dan ineens op de stoep.”

In Regent’s Park in Londen, waar hij de afgelopen drie jaar woonde, zag Zwakman vlakbij de residentie van de Amerikaanse ambassadeur een graafmachine aan het werk. „’s Nachts ben ik teruggegaan, ben over het hek geklommen en heb de graafmachine wit gespoten met in zwarte sjabloonletters ‘VN’ erop. Daarmee projecteerde ik beelden van conflict en verandering op dat park dat een van de symbolen van Londen is: een iconic target, net als de torens van het World Trade Center.” De collateral damage voor de eigenaar van de graafmachine viel mee: Zwakman gebruikte wateroplosbaar witte werf, en liet instructies voor het verwijdering ervan in de cabine van de graafmachine achter. In Aken liet hij vorige maand een graafmachine met het VN-logo door de straten rijden en ‘vrede’ brengen in een stad waarvan de bewoners dachten dat het al vredig was. „Ik ben decorbouwer, fotograaf, stadsplanner, activist. Het is een rollenspel.”

In 2005 werd Zwakman met nog

een aantal andere Europese kunstenaars door de stad Marseille uitgenodigd om te reageren op de ingrijpende veranderingen in het stadscentrum. Dat wordt nu voor negentig procent door arme immigranten bewoond, de meesten moslims, die plaats moeten maken voor upmarket winkels en dure woningen. „Ik heb drie locaties in de stad gekozen, en daarin foto’s gemonteerd van Arabische monumenten die we allemaal kennen uit de media.”

Op de plek waar de snelweg de stad binnenrijdt, heeft Zwakman een bekend bombastisch beeld uit Bagdad geplaatst: de twee overmaatse onderarmen van Saddam Hoessein die zwaarden vasthouden die elkaar als een triomfboog boven de snelweg raken. „En op een foto van de maquette van het nieuw te bouwen centrum, dat een soort gedroomde toekomst uittekent – ja, toch weer een maquette! – heb ik in plaats van de gebruikelijke Frans gedenktekens en triomfbogen de kaaba geplaatst, de zwarte steen in Mekka. Daar lopen dichte massa’s pelgrims omheen. Aan de andere kant van de stad heb ik tegenover de enorme kathedraal de even grote Hassan II moskee uit Marokko geplaatst.” Juist de foto van dat plein met de kaaba is zo vakkundig bewerkt, inclusief de reclameborden en de lichtstrepen van de passereden auto’s, dat het er buitengewoon overtuigend uitziet.

Marseille schrok zich rot. Meer nog dan met zijn Nederlandse maquettes neemt Zwakman stelling. Dat stelden de opdrachtgevers – de FNAC, het stadsbestuur en ontwikkelaar Euromediterranée – niet op prijs. „Ik had ze verteld wat ik aan het doen was, maar toen ze het resultaat zagen, wilden ze het niet aankopen. Ze moesten wel, omdat het contractueel was overeengekomen, maar ze schoven het direct de kelder in.” Enerzijds was dat wel teleurstellend, anderzijds was hiermee wel de macht van het beeld bewezen. Het werk, bestaande uit een serie montagefoto’s en vier lichtbakken, wordt nu in Huis Marseille voor het eerst tentoongesteld. „Het werk was net naar Frankrijk onderweg in 2005 toen in alle grote steden in Frankrijk de rellen in de banlieues uitbraken. Behalve in Marseille. Daar bleef het rustig: de buitenlanders leven er in het centrum, niet gemarginaliseerd in de banlieues. De ironie droop er vanaf.”

Edwin Zwakman, Fake but Accurate, t/m 25/5 in Huis Marseille, Keizersgracht 401, Amsterdam, www.huismarseille.nl

    • Tracy Metz