Heel België in het teken van Claus

Van alle kanten krijgt Hugo Claus eer bewezen. Hij overschaduwt het andere nieuws. Het rouwregister in Antwerpen is door tientallen getekend.

Eindelijk dan is de Vlaamse christen-democraat Yves Leterme vandaag premier van België geworden. Maar wie staat op de voorpagina’s van de belangrijkste Vlaamse kranten? Niet Leterme, maar schrijver en dichter Hugo Claus, die het de gelovigen in Vlaanderen al zoveel jaren zo moeilijk heeft gemaakt met zijn anti-klerikale werk. Euthanasie op de laatste werkdag van de vertrekkende premier, de liberaal Guy Verhofstadt. „Zou Hugo Claus goed nagedacht over het moment waarop hij afscheid wilde nemen”, vroeg de Vlaamse krant De Standaard zich vanmorgen af.

Verhofdstadt had gisteren meteen een gereed ‘hommage’ voor zijn overleden vriend. Vrijdag hadden Claus en hij nog samen gegeten, met andere vrienden. Over literatuur was het die avond niet gegaan, schrijft columnist Hugo Camps, die er ook bij was, in De Morgen. Maar wel even over „de achterlijke jaren-vijftig-scheiding in het haar van Leterme”.

Op het partijcongres van de christen-democraten, gisteren in Brussel, ging het pas laat op de avond even over Claus. En alleen maar omdat europarlementariër Ivo Belet een deel van zijn vier minuten spreektijd aan hem besteedde en een gedicht van hem voorlas. „Ik weet dat niet iedereen hier het met hem eens was. Maar Claus was en is onze grootste schrijver.”

De Standaard noemde Claus vandaag „een ketterse sant in eigen land”. In Nederland had hij veel meer waardering gekregen dan in België. Niet voor niks had hij een Nederlandse uitgever, de Bezige Bij, en geen Vlaamse. Claus had „geschopt tegen het versteende, klerikale Vlaanderen”, zei een galeriehouder in het televisieprogramma Ter Zake. Pijnlijk was wel dat Harry Mulisch tegen een verslaggever niet wilde zeggen dat Claus grote invloed had gehad op de Nederlandstalige literatuur. Claus hoorde toch meer bij de ‘Franse cultuur’, vond Mulisch.

Guy Verhofstadt schreef in zijn hommage dat Claus, door de Alzheimer waar hij aan leed, dag en nacht verwarde, koffie en wijn van tafel liet vallen, en na vijf minuten al niet meer wist wat er eerder gebeurd was. Dat waren „pietluttigheden”. „Maar bijna niet meer in staat zijn woorden tot heldere frasen te kneden, de gepaste uitdrukkingen en metaforen te creëren, iets wat hem verdomme meer dan zestig jaar geen moeite had gekost, dat was, denk ik, een onontkoombare en ondragelijke kwelling geworden.”

Zo’n anderhalf jaar geleden praatte Claus met de Gentse filosoof Etienne Vermeersch over euthanasie. Vermeersch, een vriend van de vrouw van Claus, had de Belgische regering geadviseerd over de euthanasiewetgeving uit 2002. Door een amendement van Vermeersch was het mogelijk geworden dat patiënten ook om euthanasie konden vragen als ze niet heel snel zouden overlijden. Er was dan wel een maand bedenktijd nodig. „Hij was een beetje in paniek”, zegt Vermeersch over zijn gesprek met Claus. „Hij wilde absoluut niet het lot ondergaan van Gerard Reve.” Reve overleed twee jaar geleden aan Alzheimer. Vermeersch zei tegen Claus: wacht niet te lang. Als Claus geen heldere momenten meer zou hebben, was hij ‘wilsonbekwaam’ en dan gold de wens van euthanasie niet meer.

„We zullen hem missen als schrijver, als mens en als Antwerpenaar”, zei Patrick Janssens, de burgemeester van Antwerpen, gisteren. De gemeente heeft een rouwregister geopend, op een tafel bij de ingang van het stadhuis. Om elf uur vanmorgen hadden tientallen mensen er iets in geschreven. Heleen Cuypers (19), studente taal- en letterkunde, is een van hen. Ze heeft veel gelezen van Claus, zegt ze, en ze heeft ook een paar posters van hem. „Hij was een groot man. Niet alleen een groot dichter, maar ook een icoon van België. En van het hele Nederlandse taalgebied natuurlijk. Ik ben gekomen voor een klein dankjewel.”