Op de lopende band is het een bloederig rommeltje

De wettelijk verplichte keuring van vee en vlees is, onder druk van de sector, goedkoper geworden en deels geprivatiseerd. Dat is ten koste gegaan van de kwaliteit van de keuringen.

Varkenskarkassen in een koelcel van vleesverwerker Van der Meij in Sassenheim. De vleessector is de afgelopen jaren steeds minder gaan betalen voor keuringen van vlees. Foto Hollandse Hoogte Nederland - Sassenheim 25 feb 2002 - varkenskarkassen en -buiken voorzien van EEG stempels in een koelcel van vleesverwerkingsbedrijf L.J. van der Meij vleesverwerkende industrie slagerij slagers bacon varkensvlees voedingsindustrie food industry vleesverwerkende industrie slachthuis slachthuizen abbatoirs slaughterhouses vlees meat varkens varkensvlees pork bacon karkassen varkensbuiken koelhuis koelhuizen cold store storage buildings magazijn warehouse EU vleeskeuring GV250202x079 Foto: Goos van der Veen/Hollandse Hoogte Goos van der Veen;Hollandse Hoogte

„Nee, u heeft geen enkele vooropleiding in de vleessector nodig”, zegt een woordvoerder van de Kwaliteitskeuring Dierlijke Sector (KDS) over een vacature voor vleeskeurder in een slachterij. Functieomschrijving: „Je verricht keuringen aan de slachtband en je houdt toezicht en controle.” Kandidaten hoeven echter nooit een varken van dichtbij te hebben gezien. „Wij geven een interne opleiding van vier maanden met wat handel, wetskennis en anatomie. Maar dat moet u zien als het halen van een rijbewijs. Het vak moet u daarna in de praktijk leren.”

Tot 2006 was de keuring in handen van keurmeesters in overheidsdienst. Toen Anton Breunis in 1972 solliciteerde voor de opleiding tot keurmeester pluimvee, had hij al een poeliersdiploma op zak. „Zo’n diploma was een vereiste”, zegt Breunis, „of anders moest je wel een diploma hebben van de landbouwschool of een praktijkdiploma veehouderij.” De keurmeesters zijn afgeschaft onder druk van het bedrijfsleven, dat goedkopere keuringen wilde.

Al zo’n twintig jaar probeert de overheid het bedrijfsleven voor de kosten van de keuringen te laten betalen. „De tarieven van de Rijksdienst voor de keuring van Vee en Vlees zullen worden verhoogd naar een kostendekkend niveau”, schreef toenmalig minister van Landbouw Piet Bukman (CDA) in 1991 aan de Tweede Kamer. Maar het is Bukman noch zijn opvolgers gelukt. De vroegere RVV en zijn opvolger, de Voedsel en Warenautoriteit (VWA), kampen met chronisch geldgebrek. In de tussentijd zijn de keuringen wel afgeslankt en deels geprivatiseerd.

Nu blijkt dat er door geldgebrek van alles mis is bij de VWA. Dat, althans, was de boodschap van een aantal documenten die eerder dit jaar uitlekten. Deze week komt staatsraad Rein Jan Hoekstra (CDA) op verzoek van minister Verburg (Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, CDA) met een rapport over de betekenis van de uitgelekte documenten.

Wat lekte er uit? Door geldgebrek is „de ondergrens op het toezicht bereikt, zo niet overschreden”, schreef inspecteur-generaal Kleinmeulman van de VWA vorig jaar aan de ministeries van Landbouw en Volksgezondheid. Met name de controle op vee en vlees is een „knelpunt”.

„Op varkensslachterijen kunnen dieren levend in de broeibakken terechtkomen zonder dat dit opgemerkt wordt”, staat in een ander intern VWA-rapport dat ook begin dit jaar uitlekte. De broeibak is een goot met heet water waar een varkenskarkas doorheen wordt gesleept om het ontharen te vergemakkelijken. Normaal gesproken nadat de halsslagader is doorgesneden en het dier is leeggebloed.

„Bij pluimvee kan het gebeuren dat de dieren door onvoldoende verdoving niet goed aangesneden worden”, stelt het rapport verder. De kippenslacht is volledig geautomatiseerd, dus als de kippen niet goed verdoofd zijn en spartelend aan de lopende band hangen, kan het mes de halsslagaders nooit goed raken. Soms is het dus een een bloederig rommeltje op de lopende band.

Oud-keurmeester Anton Breunis meent dat het „toezicht op de verwerking van vlees absoluut is verslechterd”. Breunis is een van de weinigen die bereid is met naam en toenaam in de publiciteit te komen. Betrokkenen in de sector willen niet praten, of alleen anoniem. Hun verhalen staan bol van misstanden in slachterijen, maar die zijn oncontroleerbaar. Ook bij belangengroep Varkens in Nood en de Partij voor de Dieren komen veel verhalen over misstanden binnen, maar alleen anoniem.

Zo lang de overheid probeert de kosten van de keuringen op het bedrijfsleven te verhalen, zo lang ook probeert de sector de overheid al te dwingen om de keuringen te vereenvoudigen en de tarieven te verlagen. De sector heeft daartoe het beeld van de luie ambtenaar gecultiveerd: „Keurmeesters pauzeren 40 procent van de dag”, schreef de Centrale Organisatie voor de Vleessector (COV), de belangenorganisatie, ooit in een jaarverslag.

De sector is succesvol met zijn lobby. In 1999 betaalden bedrijven 144 miljoen gulden (65 miljoen euro) aan de toenmalige RVV, aldus een onderzoek van accountantskantoor Ernst & Young. Bij gelijkblijvende kosten zou dat bedrag, gecorrigeerd voor inflatie, in 2006 zijn uitgekomen op 77 miljoen euro. Er werd echter dat jaar maar 42,7 miljoen euro betaald. De werkelijke kosten voor de VWA waren veel hoger: 53,7 miljoen euro. Gevolg: een structureel tekort.

Het grootste succes van het bedrijfsleven is de afschaffing van het ambt van keurmeester, twee jaar geleden. In plaats daarvan lopen er nu in de slachthuizen zogeheten ‘officiële assistenten’ rond van het particuliere bedrijf KDS, dat in handen is van de sector zelf.

In 2005 werkte keurmeester Anton Breunis, inmiddels 55 jaar oud, mee aan de inwerking van deze assistenten. Hun kwalificaties? „Stratenmakers, was een veelgehoorde kreet”, zegt Breunis. KDS had gehoopt te kunnen profiteren van de kennis van de bestaande keurmeesters door 181 van de in totaal 552 keurmeesters over te nemen. Maar die hadden daar geen trek in. Slechts 40 maakten de overstap. Breunis koos vervroegd pensioen.

En dus moest KDS plotseling veel meer nieuw personeel opleiden. De kosten liepen op tot 8,9 miljoen euro, aldus een analyse van de privatisering door Ernst & Young uit november 2006. De rekening belandde bij het ministerie van Landbouw (LNV). De accountants stellen dat niet duidelijk is waarom LNV betaalde voor een doel „waar een private partij structureel baat bij heeft”. Conclusie van Ernst & Young over de hele privatisering: de overheid droeg de lasten, het bedrijfsleven de lusten.

Intussen blijkt alleen in het bedrijfsleven nog geld verdiend te worden aan de vleeskeuring, namelijk door KDS zelf. KDS heeft een exclusief contract met de VWA voor levering van de ‘assistenten’. KDS dient daarvoor een rekening in bij de VWA: 15,6 miljoen euro in 2006, aldus het jaarverslag van KDS. Het bedrijf laat de overheid ook betalen voor opleidingskosten: 3,3 miljoen euro. Op een totale omzet van 20,4 miljoen maakte KDS een winst van 1,6 miljoen euro. Belastingvrij. Het bedrijf is namelijk door de Belastingdienst aangemerkt als „indirect overheidslichaam”.

Waarom heeft de overheid in 2004 eigenlijk de overeenkomst voor privatisering gesloten, inclusief een beperking van de kosten die ze mag berekenen voor de keuringen? De privatisering was een „wens van het bedrijfsleven”, zegt toenmalig minister Veerman, „om de kosten omlaag te krijgen”. Maar waarom heeft de overheid ingestemd met een vrijwillige beperking van de rekening? Veerman: „Dat weet ik gewoon niet. De Tweede Kamer stemde niet in met kostendekkendheid.”

Tweede Kamerlid Joop Atsma, landbouwwoordvoerder van het CDA, belichaamt dit verzet: „De lasten van het bedrijfsleven moeten worden verlicht. Als de overheid zelf meer geld in de VWA wil steken, dan moet ze dat doen. Maar niet ten koste van het bedrijfsleven.” Staat dit standpunt niet haaks op dat van de CDA-ministers van Landbouw die juist wel streven naar kostendekkendheid? „De Kamer heeft z’n eigen verantwoordelijkheid”, zegt Atsma. Tot dusver krijgt Atsma genoeg Kamerleden mee voor dit standpunt, zoals de VVD-fractie.

Verburg ziet de bui al hangen. Om kostendekkendheid in 2011 te bereiken, schreef ze eind vorig jaar aan de Tweede kamer, zal ze met de sector zoeken naar „mogelijkheden voor doelmatigheidsverbeteringen van de VWA-inzet”.

Lees de rapporten over de VWA op nrc.nl/economie

    • Hans van der Lugt