De magie van Turkse potscherven

In het achterland van de Zuid-Turkse stad Antakya, beter bekend als Antiochië, een van de grootste steden uit de Oudheid, reconstrueerden archeologen het historische landschap.

In de brede, vruchtbare vallei van de Orontes-rivier, die uitmondt in de noordoosthoek van de Middellandse Zee, vind je tegenwoordig intensieve katoenteelt. Maar tot vijftig jaar geleden werd er graan verbouwd, terwijl de heuvels met olijfboomgaarden waren bedekt.

„We dachten dat dit landschap duizenden jaren lang zo bestaan heeft, maar niets bleek minder waar”, vertelt archeoloog Fokke Gerritsen. „Het grote meer en het moerasgebied midden in de vallei zijn pas in de Laat-Romeinse tijd ontstaan. Dat blijkt uit sedimentonderzoek en satellietbeelden.”

Hoe zag het oerlandschap eruit?

„Oorspronkelijk waren hier dichte wouden, maar het gebied wordt al duizenden jaren bewoond. Toen de vallei steeds moerassiger werd, trokken de bewoners de heuvels in. Ze gingen waterbuffels houden, ze sneden riet en leefden van de visvangst en het gevogelte.”

Heeft u waterbuffelbotten gevonden?

„Nee, die informatie komt uit historische bronnen, uit de eerste tijd van de verspreiding van de islam. Er zijn aanwijzingen dat bevolkingsgroepen uit het huidige Zuid-Irak naar deze regio zijn getrokken.”

Hoe herkent u die vroeg-islamitische bewoners?

„Van hun rieten behuizingen is niets bewaard. Wél hebben we rijke vroegmiddeleeuwse bronnen die een levendig beeld schetsen van de regionale economie.

„En er was een zestiende-eeuwse Osmaanse sultan die op campagne een kunstenaar tijdens elk veldkamp het landschap liet schilderen. Dan zie je een groen, idyllisch, nauwelijks bewoond rivierenlandschap met markante heuvels. Waarschijnlijk oude ruïneheuvels, met vele woonlagen van lemen huizen over elkaar, die ook nu nog het landschap tekenen.

„Je vindt hier overal potscherven van duizenden jaren oud, en op satellietfoto’s kun je in de moderne katoenvelden veel sporen van eeuwenoude bewoning herkennen. Voor mij is de magie van wetenschap dat je uit zo’n handje fijngetrapte scherven in een eenvormig katoenproductiegebied zo’n levendig beeld kunt reconstrueren van zulke ingrijpende politieke, economische en sociale ontwikkelingen in dit veelbewogen landschap.”

Turkije heeft zo veel oudheid, is dat niet ontmoedigend?

„Moedeloos word je vooral als je ziet hoe snel archeologische vindplaatsen nu verdwijnen. Maar er blijft veel te doen. Je bent nooit klaar.”

    • Marion de Boo