Sarkozy gaat nu een nieuwe fase in

Nieuwsanalyse.

President Sarkozy heeft de eerste test in verkiezingen niet goed doorstaan.

Premier Fillon sputterde gisteren eerst dat gemeenteraadsverkiezingen vooral lokale betekenis hebben. Het was dus „ongewenst” nationale conclusies te trekken uit de fikse nederlaag die de rechtse meerderheid van president Sarkozy gisteren opliep in de tweede ronde van de verkiezingen in de 36.000 Franse gemeenten.

Maar hij verried zich al na een paar zinnen. Eerst met de deemoedige wens dat „bestuurders van elke politieke kleur met ons willen samenwerken”. Bijna zestig procent van de 314 steden met meer dan 30.000 inwoners, en acht van de elf grootste, worden nu door de Parti Socialiste geregeerd, 38 meer dan de afgelopen zes jaar. En toen trok Fillon toch ook een nationale les: de regering moet harder en sneller hervormen – maar niet anders. De kiezers hebben volgens hem gisteren hun „ongeduld” getoond aan de president die ze tien maanden geleden kozen. De opkomst was laag: 62 procent. Rechtse kiezers bleven, kennelijk teleurgesteld, thuis.

Hoe het ook zij, de eerste verkiezingen op landelijke schaal onder Sarkozy luiden een nieuwe fase in van zijn presidentschap. De eerste maanden waren Sturm und Drang. Met retorische verve kondigde hij bergen plannen aan om Frankrijk „weer in beweging” te brengen. Er kwamen weidse perspectieven over Europa, het Middellandse Zeegebied, de verhoudingen met Afrika en een „beschavingspolitiek” in Frankrijk zelf.

Veel spektakel ook, waarbij de traditionele discretie over het privéleven van een Franse leider overboord ging. Zijn scheiding, huwelijk, scheldpartijen met ontevreden burgers, woede-uitvallen tegen medewerkers, nieuwe liefde, romantische vakantie: alles leek een spel met de camera, gordijntje open, gordijntje dicht. Sarkozy werd de ‘hyperpresident’.

De gevolgen bleken negatief. Er werd gemopperd over zijn gebrek aan presidentiële allure. Over de gebroken belofte van stijgende koopkracht. Sommige hervormingen werden wel degelijk in gang gezet: van de pensioenvoorzieningen voor de semipublieke sector bijvoorbeeld, in het hoger onderwijs, op de arbeidsmarkt. Maar ze lijken timide, een beginnetje maar. De werkloosheid daalt, maar de koopkracht en de groei ook. Het handelstekort bereikte een historisch dieptepunt (39 miljard euro).

Die omstandigheden tellen nu mee in de rechtse nederlaag, naast lokale overwegingen. Ook in regeringspartij UMP wordt de uitslag gezien als „waarschuwing”, zoals fractieleider Jean-François Copé zei. Sarkozy moet nu kiezen: vaart zetten achter de hervormingen of talmen om onrust te bezweren.

De laatste optie heeft al vijftien jaar de voorkeur van centrum-rechtse regeringen, vooral onder president Chirac. Geoefend waarnemer van de Franse politiek Arnaud Leparmentier schreef onlangs in Le Monde dat Sarkozy ten onrechte vaak vergeleken wordt met Tony Blair, die de eerste jaren van zijn regering met flair verder ging waar Thatcher was gebleven. ‘Bling-bling’-Sarkozy is beter te vergelijken met de Duitse bondskanselier Schröder. Die maakte immers na een spektakelstart zijn persoonlijke blitz ondergeschikt aan een hervormingsagenda voor achterstallig onderhoud aan de welvaartsstaat. Het kostte Schröder zijn populariteit, maar het deed het land goed.

Er zijn voorzichtige tekenen dat Sarkozy zich opmaakt voor de Schröder-optie. Hij is begonnen zich een meer ‘presidentiële’ stijl aan te meten, in de Franse zin van het woord: niet meer met Ray Ban-zonnebril op de foto, maar op enige deftige afstand van de dagelijkse politiek nog even machtig. Sarkozy zal naar verwachting deze week niet ingrijpend met ministers gaan husselen. Maar zijn woordvoerder die wekelijks ‘Amerikaanse’ persbriefings gaf verdwijnt. Premier Fillon mocht gisteren de koers voor de komende tijd aankondigen: alles op hervorming. In de eerste maanden stak Fillon vaak flets af tegen Sarkozy. Maar nu lijkt zijn tijd gekomen. Terwijl Sarkozy gunst verliest ligt Fillon, het onspectaculaire gezicht van de hervormingen, steeds beter in de publieke opinie.

Gemakkelijk zal hij het niet krijgen. Vaste volgers van Sarkozy zien de president niet stilletjes afwachten op de achtergrond terwijl Fillon de toon zet. Bovendien hebben de verkiezingen van gisteren en vorige week ook in praktische zin de politieke verhoudingen gewijzigd. De oppositie is minder veroordeeld tot machteloos geworstel in het parlement, de Assemblée nationale. In het gedecentraliseerde Franse bestuur is medewerking van gemeenten en provincies van belang voor tal van hervormingen. Volgens kandidaatleider Ségolène Royal van de PS kan haar partij op lokaal niveau een „effectieve tegenmacht” vormen tegen de regering.

Aan de andere kant zijn ook de verhoudingen binnen links deze weken veranderd. Grote steden zoals Parijs, Lyon, Toulouse en Straatsburg, worden bestuurd door gematigde sociaal-democraten die zich doorgaans verre houden van ideologische scherpslijperij die de PS sinds 2002 verscheurt. Centrumlinks, waartoe ook Royal zich rekent, gaat daarmee ook een nieuwe fase in – van wederopbouw of nieuwe interne clangevechten.

    • René Moerland