Mondspoelingen

Het komt voor in de film Georgia’s Rule met Jane Fonda. Oma Duck doet het een keer bij Kwik, Kwek en Kwak, en we zien het ma Dalton doen bij een van haar ontspoorde zoons in de strip over Lucky Luke: de mond uitwassen met zeep.

Het is ook een internationaal verschijnsel. Er zijn, door lezers van deze rubriek, mondwassingen gerapporteerd uit Engeland, de Verenigde Staten en Australië. In 1984 zagen Nederlandse kinderen in Australië hoe bij een klasgenoot – na twee waarschuwingen – een stuk zeep enkele keren hard langs de tanden werd gehaald omdat hij shit had gezegd. Groot was de verwarring na terugkomst in Nederland. Daar zei de juffrouw zélf geregeld shit. Toen de ouders haar daarop aanspraken, antwoordde zij: dan zeg ik voortaan wel Scheisse.

Tientallen lezers reageerden op mijn oproep om hun mondspoelervaringen te delen. Er zaten onthutsende ervaringen tussen. Ervaringen die ons een beeld geven van een ander Nederland – een land waarin meesters en juffen kinderen nog over de knie namen, met een liniaal op de vingers tikten of boven op de kast zetten als zij iets stouts hadden gedaan. Of als zij iets ongeoorloofds hadden gezegd.

Zoals poep bijvoorbeeld. Of: ik schrok me rot, in plaats van: ik schrok me een hoedje.

De ergste gevallen werden bestraft met een mondspoeling. Groene zeep, bruine zeep, gele zeep, afwasmiddel („Eco, dat dan weer wel”) – het is allemaal uit de kast getrokken. Een opmerkelijke variant onder Nederlanders met een Indische achtergrond: een lik van de heetste sambal in de mond!

Werd deze straf alleen toegepast vanwege scheldwoorden of vieze woorden? „In 1943 of 1944 heeft juffrouw M. op de Nutsschool te Heerlen de binnenkant van mijn mond eens met zeep uitgewassen”, schreef een vrouw. „Niet omdat mijn taalgebruik onbehoorlijk was of omdat ik een Limburgs accent had, maar omdat ik te zachtjes praatte. Ik was een braaf kind, met altijd een acht voor vlijt en gedrag.”

Een meisje van tien kreeg een lik groene zeep in de mond omdat zij haar moeder had tegengesproken – een ongehoorde daad. Ervaring van een meisje van negen, dat in 1953 vanwege de echtscheiding van haar ouders in een kindertehuis van het Leger des Heils was geplaatst: een hardhandige zeepspoeling omdat zij had gezegd dat de veters zo vast als de pest zaten.

Bij de padvinderij in Rotterdam kon je – halverwege de jaren tachtig – nog je mond met zeep moeten gaan spoelen omdat je aan tafel een harde boer had gelaten. Wordt deze straf nog steeds toegepast? „Mijn kinderen zijn 7, 8 en 9 jaar en kennen het mond wassen met zeep heel goed. Er zijn vier woorden waarvan ze weten dat het als sanctie mond spoelen met zeep heeft, woorden die ik zo erg vind dat er een straf op staat. Dit zijn: neuken (ze zeggen nu: dat woord dat rijmt op keuken), godverdomme, kutmongool en alle scheldwoorden met kanker. En helaas, ook al weten ze de straf en zijn ze er niet blij mee, het gebeurt nog wel eens dat ze echt gaan spoelen met zeep (uit een pompje). Een en ander heeft wel tot gevolg dat toen ik pas lul in de auto zei tegen een andere bestuurder ik van de kinderen mijn mond met zeep moest spoelen, ik heb dat uiteraard ook gedaan.’’

Ewoud Sanders

Lees verder (onder meer over de seksuele effecten van zeepspoelingen) op www.nrc.nl/woordhoek.

    • Ewoud Sanders